The Research Library and Study Room Prints & Drawings welcome national and international researchers working with the Rijksmuseum’s collections. One of them is Olivia Dawe, who frequently visited us as an intern at the Rijksmuseum Print Room, where she assisted Curator of Prints Joyce Zelen in preparing the 2025 cabinet exhibition on Dutch papercutting from the seventeenth to the early eighteenth century. In this article, she shares the findings of her research on papierknipkunst in the Rijksmuseum collection.
“A papercutting? What is that – origami or like a silhouette?” My internship at the Rijksmuseum Print Room from January to July of 2025 was replete with questions and curiosity, in turn met with a variation of the answer “No no, you see, it varies a lot but it’s kind of like lace but made from paper and cut with a pen knife or small scissors.”
Papercuttings vary enormously, and avoid a one-size-fits-all definition. The crux of my internship was to organize the Rijksmuseum’s collection of papercuttings by standardizing its terminology–a difficult feat for an artform that goes by many names. Their range of forms is remarkable: from doily-like openwork sheets to Hendrik van Irkhoven’s elaborate, quasi-sculptural floral compositions (fig. 1). Many objects were classified as knipsels – just as likely at first glance to be a newspaper clipping as a cut-out portrait of a monarch made by the famed schaarminerve Joanna Koerten (fig. 2). Similarly, knipselkunst, knipwerk and snijwerk were common object names. After much discussion, Curator of Prints Joyce Zelen and I agreed on knipkunst–a term that now unites all objects when typed into the Rijksmuseum catalogue webpage.
Figure 1. Hendrik van Irkhoven, Bloemenruiker van geknipt wit papier in een vaas, ca. 1713-1787, height 62 cm x width 46 cm, inv. BK-NM-278
Figure 2. Johanna Koerten, Portret van Frederik I koning van Pruisen, ca. 1691 – 1700, height 300 mm x width 242 mm, inv. KOG-ZG-1-18A-118
Among the many forms that I encountered, one category became the focus of my own research: cut-out wedding placecards (huwelijksknipsels, in Dutch) from the mid 18th-century. This short-lived but highly popular wedding “trend” was popular among members of Amsterdam’s wealthy merchant class, and came in various shapes, typically no larger than 20 x 25 cm. They are replete with motifs of abundance and fertility–swirling flowers, cornucopias, cupids and doves.
Over the course of seven months, I visited museums across the Netherlands to consult their collections of papercuttings with the goal of expanding the known oeuvre of huwelijksknipsels. Broad comparative analyses were key to developing my ability to identify typical recurring stylistic elements, as well as to recognize the hands – or rather ‘cuts’ – of the artists responsible for making the wedding papercuttings.
Most of such papercuttings come in pairs: one for the bride and one for the groom, and some are for guests. The bride and groom are usually identified as such through inscriptions made on banderoles that also frequently feature their names. Some are mounted on once-colourful brocaatpapier, which would have shone by contrast to the white paper and enhanced the beauty of cutting. Many have stylistic features which identify them as being customized for a specific bridal couple, such as the coats of arms of each family, or of their monogrammed initials. All have one thing in common: they are all unsigned. To find out more about these works, I had to rely on what my eyes could tell me.
Two of the most striking examples in the Rijksmuseum’s collection of wedding papercuttings is the pair which marked the union of Catharina Heshuysen and Anthony Bruyning in 1759 (fig. 3). Above the couples’ coats of arms – hers notable for its distinctive blue colour and dark eyes – are two doves whose beaks are joined by a flaming heart, and below, flowers burst from a vase. These symbols of love and abundance reappear frequently in wedding papercuttings. Dolphins frame the corners of the composition by taking dynamic, twisting poses. The whole is topped by a coronet, which confers a sense of authority over the whole object, and the union of the couple.
Figure 3. Unknown artist, Huwelijksknipsel voor bruid Catharina Heshuysen (left, RP-P-2024-1199) and Huwelijksknipsel voor bruidegom Anthony Bruyning (right, RP-P-2024-1200), ca. 1759, height 160 mm x width 175 mm
Bruyning was a wine merchant whose father and uncle co-owned the De Hooijberg brewery–the predecessor of the Heineken brewery. Heshuysen was the eldest child of the silk merchant Andries Heshuysen, whose family also operated the Posterij op Hamburg–a main vein of postal delivery between northern Germany and Amsterdam.
A second example of customization is seen in the placecards of guests Pieter Jut and his wife Catharina Willink (fig. 4), member of a prominent Amsterdam banking family. These were made on the occasion of the wedding of Michiel Laars Anthoniszoon and his bride Anna Hooft. Their initials can be distinguished in the central monogram of the papercutting. It sits once again beneath two doves and an ornate canopy which supports a basket of flowers. Tulips and wildflowers emerging from the latter tumble down the sides of the cutting, picked by two putti. These papercuttings, like their predecessors, are mounted on brocaatpapier that would once have shimmered, making these pieces dynamic, beautiful and personalized testaments to the guests’ wedding attendance.
Figure 4. Unknown artist, Huwelijksknipsel voor gast Pieter Jut (left, RP-P-2024-1276) and Huwelijksknipsel voor gast Catharina Willink-Jut (right, RP-P-2024-1275), ca. 1749, height 180 mm x width 155 mm
The Hooft-Laars wedding papercutting collection is notable for its inclusion of a third, larger papercutting which once again identifies the wedded pair by their monogrammed initials (fig 5). The repetition of the central cipher and other motifs of abundance across the three cuttings for the Laars-Hooft union however suggest that they were made at the same time. The larger papercutting thus likely occupied a decorative function for their wedding.
Figure 5. Unknown artist, Huwelijksknipsel voor echtpaar Laars-Hooft, ca. 1749, height 230 mm x width 375 mm, inv. RP-P-2024-1274
In comparing these examples in the Rijksmuseum collection with others, it became evident that a bridal couple, or a member of their family, could therefore commission various items, customized to their identities or not, to decorate their wedding. This could include choosing the overall shape of the placecard, and the choice to depict their coats of arms or their monogrammed initials. Furthermore, my research confirmed the findings of papercutting historian Jan Peter Verhave: that only two artists are responsible for nearly all papercuttings made for weddings during the 18th century.
Anonymous 1, active from approximately 1749 to 1759, is identifiable by their use of two recurring motifs: a flower and a vine (figs. 6, 7). I could thus associate these elements to a single hand with certainty. Personalization was this artist’s hallmark, as none of the works by the second, Anonymous 2, include coats of arms or monograms, favouring instead the aforementioned symbols of love and abundance (fig. 8).
Figure 6. Detail from Pieter Jut’s placecard
Figure 7. Detail from Pieter Jut’s placecard
These small objects, which survive in various collections across the Netherlands, were likely kept as precious, customized mementos recalling the unions of beloved friends and family members. They represent another insight into the visual culture of Amsterdam weddings during the 18th century, the social lives of those who attended them, and of the creative possibilities that even the most simple material can offer.
Figure 8. Unknown artist. Huwelijksknipsel voor Louis Metayer Phzn. ca. 1771, height 155 mm x width 178 mm, inv. KOG-ZG-1-18A-131
Curious to dive deeper into the art of papercutting? Olivia has handpicked a selection of works from the Research Library collection:
Graft, Cornelia van de. “Geknipte Familiewapenen”, Historia 11 (1946): 113-197.
Graft, Cornelia van de. “Papierknip- en snijkunst, vroeger en nu”,Historia11 (1946) p. 145-155. Graft, Cornelia van de. “Papieren knipwerk”, Historia 13 (1948), 145-149.
Een selectie van de mooiste en meest bijzondere boeken die in 2025 zijn verworven
Aanwinstenblog 2026/01
Door Alex Alsemgeest, Conservator bibliotheek collecties
De aanwinstenpresentatie van de Rijksmuseum Research Library is een jaarlijkse traditie waar door veel medewerkers van het museum naar uitgekeken wordt. In de Cuypersbibliotheek worden de mooiste en meest bijzondere boeken tentoongesteld die in het voorgaande jaar zijn verworven. Er zijn een aantal thema’s die vrijwel ieder jaar weer terugkomen, zoals kunstenaarshandleidingen en fotoboeken, terwijl andere thema’s heel duidelijk aansluiten bij de onderwerpen die raken aan de actualiteit in het museum of in de maatschappij. Tot vorig jaar was de aanwinstenpresentatie een interne aangelegenheid, maar dit jaar, op donderdag 22 januari, waren ook een aantal boekenliefhebbers van buiten het museum present.
Aanwinstenpresentatie, januari 2026
Tienduizend boeken
Het bezit van de bibliotheek groeit met ongeveer tienduizend boeken, catalogi en tijdschriften per jaar. Het overgrote deel van de binnengekomen boeken valt in de categorie nieuw verschenen referentieliteratuur. Dat wil zeggen, monografieën over alle denkbare kunsthistorische onderwerpen, handleidingen op het gebied van restauratie en materiaalkennis, bestandscatalogi waarin het bezit van andere musea beschreven staat, oeuvrecatalogi met het werk van individuele kunstenaars, veilingcatalogi op alle kunsthistorische terreinen, en tal van andere zaken die bijdragen aan het wetenschappelijk onderzoek en technische kennis op het gebied van kunst en geschiedenis.
Ongeveer vijf à tien procent van de boeken die wij jaarlijks verwerven zijn boeken die om verschillende redenen als ‘bijzondere collectie’ worden beschouwd. Vaak zijn dat antiquarische boeken, kunstenaarsboeken of boeken die we om andere redenen graag speciale zorg en aandacht geven. Per jaar komen er honderden bijzondere boeken binnen. Wat er tijdens de aanwinstenpresentatie op tafel lag was een beredeneerde selectie. Hieronder staan enkele voorbeelden nader beschreven.
Tafel 1: Kunstenaarshandleidingen
Kunstenaarshandleidingen is een verzamelnaam voor alle boeken die gaan over de materialen, instructies, processen en technieken om kunst te maken. Soms gaat zo’n handleiding heel specifiek over het werken met één materiaal, zoals glas, papier, metaal of textiel, maar even zo vaak betreft het verzamelingen van recepten. Eén van de absolute basisteksten in het genre, is het Secreetboekvan de mysterieuze Alessio Piemontese, naar men vermoed een pseudoniem van Girolamo Ruscelli (1518-1566). Van zijn verzameling recepturen en huis-tuin-en-keukentips zijn over een periode van tweeënhalve eeuw meer dan honderd edities in een tiental verschillende talen verschenen. De eerste Nederlandstalige uitgave verscheen in 1558 bij Plantijn in Antwerpen. Tot op heden waren er nog geen exemplaren in Nederlandse publieke collecties bekend, maar vanaf nu dus wel. Bijzonder is dat we gelijktijdig een exemplaar van de bijna net zo zeldzame tweede druk uit 1561 aan de collectie toe hebben kunnen voegen.
Alessio Piemontese, De secreten : inhoudende seer excellente ende wel gheapprobeerde remedien, teghen veel-derhande cranckheden, wonden, ende andere accidenten: met de maniere van te distilleren, perfumeren, confituren maken, te verwen, coleuren, ende gieten, tweede druk (1561)
Een aantal van de overige boeken die hier op tafel lagen, zijn in het najaar kort beschreven in twee eerdere artikelen, namelijk Kunstenaarshandleidingen uit de 16e, 17e en 18e eeuw | The Art of Information en Kunstenaarshandleidingen uit de 19e eeuw | The Art of Information. Een aanwinst die daar nog niet genoemd was, is het allereerste Deense patroonboek voor borduurwerk. Het bevat neoklassieke en florale ontwerpen en ornamenten, bedoeld voor decoratie van kleding, zakdoeken, kamerschermen en portefeuilles. De auteur Henrik August Grosch neemt de tekenkunst en kleurtheorie als uitgangspunt voor de zeer fijne met de hand ingekleurde gegraveerde platen. Wereldwijd zijn slechts enkele incomplete exemplaren van dit patroonboek bekend. Twee delen samen in één band, zoals bij ons exemplaar het geval is, komt voor zover bekend nergens anders voor.
Henrik August Grosch, Haandbog til brodering og tegning, 1794-[1805]
Tafel 2: Monsterboeken
De tafels met monsterboeken hebben altijd een hypnotiserende uitwerking op bezoekers: eindeloos veel pagina’s met felgekleurde staaltjes stof of papier vormen een betoverend geheel, zonder dat je altijd precies door hebt waar je naar kijkt. In dit geval was één helft van de tafel gereserveerd voor een selectie stalenboeken uit de collectie van Rudolf Smeets. Hij heeft in de loop der jaren een prachtige collectie op het gebied van kleur en kleurtheorie opgebouwd, en een selectie van een kleine driehonderd boeken is in 2025 in de collectie van de Rijksmuseum Research Library opgenomen. Op tafel lagen nu onder meer stalenboeken uit de vroege twintigste eeuw van IG Farben, Hoechst en de Badische Anilin- & Soda-Fabrik (BASF). Een hoogtepunt voor de kenners van het genre is de Harmoniezoekergebaseerd op professor W. Ostwalds kleurentheorie. De afgelopen decennia zijn verschillende belangrijke werken van Ostwald in de collectie opgenomen, maar een Nederlandstalige toepassing van zijn kleurentheorie was er nog niet.
Franz Illgner, Harmoniezoeker, type c: gebaseerd op professor W. Ostwald’s kleurentheorie, 1929
Aan de andere kant van de tafel werd de show gestolen door een kolossaal monsterboek van de Actiengesellschaft Buntpapier & Leimfabrikation, uit ongeveer 1910. Deze Duitse firma uit het plaatsje Aschaffenburg was een van de toonaangevende bedrijven op het gebied van de fabricage van sierpapier, waaronder marmerpapier, chromopapier en andere luxe papiersoorten. Dergelijke producten vonden hun weg naar boekbinders, uitgeverijen en kunstenaars in heel Europa. De ontwerpen van Aschaffenburg hebben grote invloed gehad op de (massa)productie van porselein, glas, emaille en andere materialen. Het monsterboek dat hier op tafel lag is geschonken door Truusje Goedings, en vormt een directe aanvulling op de collectie van de Amsterdamse handboekbinder Geert van Daal, die eveneens verworven, maar nog niet gecatalogiseerd is.
[Sample book of decorative papers] / Actiengesellschaft für Buntpapier- und Leimfabrikation Aschaffenburg, ca. 1910
Tafel 3: Boeken als object
Dat alle boeken driedimensionale objecten zijn, met een massa, dimensies, materialen, en een vormgeving, is een gegeven. Bij een select aantal boeken, wordt de betekenis nu juist ontleend aan de buitenkant van het boek, zij het soms in combinatie met de binnenkant. Op de derde tafel werden een zestal boeken uit deze categorie gepresenteerd. Verreweg de meeste aandacht ging uit naar een boekband van opengewerkt zilver over groen fluweel, met daarin een uitgave van het Nieuwe Testament. Aan deze band, verworven met steun van het Gerard Leeu Fonds, is onder meer op de sociale media kanalen en de website van het Rijksmuseum al uitvoerig aandacht besteed.
Het Nieuwe Testament ofte Alle boecken des Nieuwen Verbonts onses Heeren Iesu Christi, 1676. En Jacob Rüff, ’tBoeck vande vroet-wijfs. : In ’t welcke men mach leeren alle heymelijckheden vande vrouwen, ende in wat gestalte de mensche in zijn moeders lichaem ontvangē, groeyet ende ghebooren wort .., 1622
Nauwelijks minder spectaculair was de dos-à-dos band, bevattende deel één en twee van Cornelis Rhynenburghs liedboek Vreugden-berg. Een dos-à-dosboekband (Frans voor “rug-aan-rug”) is een bijzondere, historische bindwijze waarbij twee afzonderlijke boeken zo worden ingebonden dat ze één gezamenlijke rugconstructie delen, maar in tegenovergestelde richtingen worden gelezen. Er zijn slechts een beperkt aantal goede Nederlandse voorbeelden bewaard gebleven. Deze band met twee zilveren sluitingen met vogelmotief en Amsterdamse keurtekens is een zeldzaam voorbeeld van een liedboekje in een dos-à-dos-band.
Cornelis Rhynenburgh, Vreugden-berg, 1708-1711
Naast de dos-à-dos band presenteerden we een geborduurde boekband met op het voorplat de initialen H.S.v.S. en op het achterplat ‘Souvenir’. Het bandje bevat een eeuwigdurende kalender met bewegende onderdelen. Waarschijnlijk is het een gift geweest bij het huwelijk tussen Helena Barones Slicher van Slingelandt en Aelbrecht Baron van Slingelandt op 4 september 1759. De japon die Helena Slicher bij dit huwelijk droeg, is eveneens opgenomen in de collectie van het Rijksmuseum (BK-1978-247).
Geborduurde boekband met initialen H.S.v.S. ca. 1759
In de wetenschap dat we verschillende boeken op tafel hier nu helaas niet kunnen behandelen, wil ik alleen een boek in een betonnen omhulsel nog expliciet noemen. Tijdens de opening van Document Nederland – Asiel kreeg het Rijksmuseum van fotograaf Tina Farifteh een boek in een cassette gemaakt van beton aangeboden. Het boek bevat de afdrukken van de foto’s die na afloop van de expositie worden opgenomen in de collectie van het museum. Het betonnen omhulsel moet aanzetten tot reflectie op de collectie, en de rol van het instituut.
Tina Farifteh, Document Nederland 2025 Asiel, 2025
Tafel 4: Tussen geneeskunde, seksuologie en erotica
Een van de onvermoede hoogtepunten van het afgelopen jaar was de pop-up tentoonstelling rondom de verwerving van een condoom waarop een afbeelding was gedrukt. Het leidde op verschillende manieren tot groei van de bibliotheekcollectie. Enerzijds dienden verschillende mensen zich aan die graag een boekje wilden schenken, anderzijds kwam van collega’s uit andere afdelingen de vraag of wij bepaalde boeken zouden kunnen verwerven voor de collectie. De uitdaging voor de bibliotheek is om daar een of meerdere lijnen in aan te brengen. Waar je het verhaal vanuit het condoom eenvoudig richting het genre van de roman scandaleuze, achttiende-eeuwse erotica en scabreuze literatuur kunt voeren, kun je net zo eenvoudig een verhaal vertellen over geneeskunde, geslachtskunde, seksuologie, et cetera.
Selectie van werken omtrent geneeskunde en seksuologie
Uit de eerste categorie hadden we bijvoorbeeld l’Origine des puces op tafel. Dat is een satirisch, licht erotisch gedicht, waarin de schrijver via een pseudowetenschappelijke verhandeling over de herkomst van vlooien over deugden en ondeugden komt te spreken. De uitgave is volledig gegraveerd, wat los van het onderwerp een geheel andere reden zou zijn om het in de Rijksmuseum collectie op te willen nemen. Ons exemplaar komt uit de bibliotheek van schrijver en bibliofiel Gerrit Komrij (1944-2012), een van de onbetwiste kenners op het gebied van scabreuze literatuur.
De natuure en complexie der vrouwen, 1814
Uit de meer medisch ingegeven literatuur is De natuure en complexie der vrouwen uit 1814 het vermelden waard. Het betreft hier een negentiende-eeuwse uitgave van een tekst die al in de zestiende eeuw voor de eerste maal in het Nederlands verscheen. Het lange leven van deze tekst weerspiegelt de populariteit door de eeuwen heen. Het is een populair-medisch traktaat met observaties over vruchtbaarheid, zwangerschap en de fysiologie van de vrouw, aangevuld met humoristische anekdotes en volksgeneeskunst. Daar tegenover kunnen we De vrouw. Haar bouw en haar inwendige organen uit 1899 van Aletta Jacobs zetten. Het is een vooruitstrevend boek waarin in heldere taal en met behulp van eenvoudige afbeeldingen werd uitgelegd hoe het lichaam van de vrouw in elkaar steekt. Jacobs schreef de tekst op verzoek van de uitgever voor een serie boekjes met beweegbare platen over tal van onderwerpen. Uiteindelijk zouden zes edities verschijnen, steeds met een in kleur gedrukte uitklapbare plaat van het lichaam van de vrouw.
Aletta Jacobs, De vrouw. Haar bouw en haar inwendige organen : aanschouwelijk voorgesteld door beweegbare platen en met geïllustreerden, verklarenden tekst. Een populaire schets, 1899
Tafel 5: Geschiedenis en provenance
Tussen de aanwinsten die onder het kopje geschiedenis geschoven kunnen worden, springt Relation d’un voyage en Afrique et en Amérique er uit. Dit verslag van een reis die Augusta van Uitenhage de Mist in 1803–1804 in Zuid-Adrika had ongenomen, beschrijft een van de eerste systematische verkenningstochten door het binnenland van de Kaapkolonie waaraan een Europese vrouw deelnam. Het in het Frans geschreven reisverslag werd in beperkte oplage gedrukt en in kleine kring verspreid. Wereldwijd zijn er niet meer dan een handjevol exemplaren bekend, maar de tekst werd uiteindelijk wel wijder verspreid. Barbara van Meerten-Schilperoort maakte een vertaling die in 1835 in het tijdschrift Pénélopé verscheen.
Augusta van Uitenhage de Mist, Relation d’un voyage en Afrique et en Amerique, 1821
Een verhaal dat een eigen blog, of beter een mooi artikel verdient, wordt gevormd door vier andere boeken. De belangrijkste van deze vier is de eerste druk van De la pirotechnia. Libri X van Vannoccio Biringuccio(1480-c. 1539). Het is een baanbrekend werk op het gebied van metallurgie, mijnbouw en vuurwapens. Belangrijker dan de inhoud is bij dit exemplaar de herkomst. Het is afkomstig uit de Duitse legerbibliotheek, waar het in 1945 door luitenant William H. Smith, Jr. van de ‘documents men’ van het Amerikaanse leger, is geconfisqueerd. Zijn erfgenamen hebben het aan het Rijksmuseum geschonken. Pas na een onderzoek van anderhalf jaar, waarbij alle stempels, inventarisnummers en andere aanwijzingen voor de herkomstgeschiedenis waren gecontroleerd, konden we het boek daadwerkelijk accepteren. Het is een mooi voorbeeld van het belang van herkomstonderzoek in het Rijksmuseum.
Vannoccio Biringuccio, De la pirotechnia,1540
Tafel 6: Fotoboeken en kunstenaarsboeken
De achterste tafel in de Cuypersbibliotheek was bij deze aanwinstenpresentatie gereserveerd voor een aantal bijzondere fotoboeken en kunstenaarsboeken. Voluptés de Paris van Brassaï (1899-1984) sluit in zekere zin aan bij het bovengenoemde corpus rondom het condoom. Het werk verscheen twee jaar na Brassaï’s invloedrijke fotoboek Paris de nuit en bevat eerder ongepubliceerd gebleven foto’s, onder andere van bordelen. Als voorbeeld van meer recent verschenen topfotografie viel het werk van Awoiska van der Molen te bewonderen. In The humanness of our lonely selves fotografeert zij tijdens een reis door Japan verlichte ramen van woonhuizen in de duisternis. Je ziet schaduwen en sporen van wat zich binnen afspeelt. De hoekige vensters zorgen voor een abstract lijnenspel. Van der Molen speelt met de relatie tussen fotografie en werkelijkheid: je weet niet altijd wat zich buiten het kader bevindt.
Selectie fotoboeken; Awoiska van der Molen, The humanness of our lonely selves, 2024
Van de kunstenaarsboeken noemen we de tweede uitgave van The Book/Print Artist/Scholar of Color Collective. Dit collectief werd in 2019 opgericht door Tia Blassingame, en brengt boek- en drukkunstenaars van kleur samen met onderzoekers van boekgeschiedenis en drukcultuur. Zij zien kunstenaarsboeken expliciet als middel voor het teweegbrengen van sociale verandering en raciale verbondenheid. Na de publicatie van FOREWORD: Black & brown hands in 2023 is nu PREFACE: Making a New Home Despite Displacementverschenen. Hierin reflecteren vijf kunstenaars uit het collectief op het creëren van een nieuw thuis in tijden van immigratie en ontheemding. Het nieuwe portfolio Acknowledgements: The Hyphenated American is in voorbereiding. Goede kans dat dit bij de aanwinstenpresentatie in januari 2027 op tafel ligt.
Tia Blassingame, Islam Aly, Nabil Gonzalez, Mar González Palacios, Kellee Warren, Tona Wilson, Preface: making a new home despite displacement, 2024
Je bent van harte welkom om de boeken te bekijken in de Research Library en Study Room. Met een gratis bibliotheekaccount kun je eenvoudig zelf boeken aanvragen en een werkplek reserveren. Wil je meer informatie? Neem dan een kijkje op onze website.
Op de hoogte blijven van nieuwe blogposts? Schrijf je hier in!
Een overzicht van enkele van de belangrijkste aanwinsten van de afgelopen maanden
Aanwinstenblog 2025/08
door Alex Alsemgeest, Conservator bibliotheek collecties
Kunstenaarshandleidingen zijn al jarenlang prominent aanwezig in de aanwinstenblogs en in de collectie van de Rijksmuseum Research Library. De bibliotheek beschikt al over een van de meest omvangrijke en beste collecties op dit gebied, maar bijna maandelijks komen er nog bijzondere aanvullingen op de collectie binnen. Soms gebeurt dit welhaast ongemerkt, daarom is het de hoogste tijd voor een omvattend overzicht van enkele bijzondere aanwinsten binnen het genre van de afgelopen maanden. In de vorige blog kwamen een aantal handleidingen uit de zestiende tot en met de achttiende eeuw aan de orde. Nu staan we stil bij enkele negentiende-eeuwse kunstenaarshandleidingen die recent aan de collectie van de Rijksmuseum Research Library zijn toegevoegd. In deze tijd zien we een enorme toename van het aantal handboeken, en ook een diversificatie in de onderwerpen die behandeld werden en het publiek waarvoor geschreven werd.
Il maestro di miniatura a guazzo ed all’acquerello (1820)
Het in 1820 uitgegeven boekje Il maestro di miniatura a guazzo ed all’acquerello is een Italiaans handboek voor miniatuurschilderen in gouache en aquarel. Het is van aantekeningen voorzien door Stefano Ticozzi (1762–1836), een kunsthistoricus wiens bekendste werk een encyclopedisch woordenboek met kunstenaarsbiografieën is, namelijk Dizionario degli architetti, scultori, pittori, intagliatori in rame ed in pietra.
Zijn Il maestro di miniatura is deels een verzameling van oudere teksten in vertaling. In de inleiding geeft Ticozzi aan dat deze Italiaanse uitgave gebaseerd is op een werkje dat kort daarvoor in Frankrijk verscheen, en dat zeer geschikt was voor het onderwijs aan jonge mensen. Het bevat algemene begrippen over de theorie van de schilderkunst, praktische informatie over miniaturen, werken op verschillende ondergronden en over de verschillende kleuren die worden gebruikt. Daarbij horen een aantal fraaie platen met kleurstalen. Tot slot bevat het Salomon Gessner’s Brief über die Landschaftsmalerei uit 1770, wat door tijdgenoten beschouwd werd als een handleiding over het landschapsschilderen.
Het boek is een prachtig voorbeeld van een negentiende-eeuwse ‘handleiding’ waarin volstrekt uiteenlopende kennis over de schilderkunst bijeen werd gebracht voor een jong publiek. Daarbij werd de informatie uit geheel verschillende contexten bijeen gebracht. Het Franse origineel waarnaar Ticozzi verwijst is Le Maître de miniature, de gouache et d’aquarelle : ouvrage dédié à la jeunesse, avec quatorze planches van Édouard Auguste Patrice Hocquart (1789–1870). Deze is nog niet aanwezig in het Rijksmuseum, zo blijft er altijd iets te wensen over.
Titelblad en pagina uit Il meastro di miniatura a guazzo ed all’acquerello (1820) 201 B 10
The Cabinet of useful Arts and Manufactures (1825)
Ook The Cabinet of useful Arts and Manufactures heeft letterlijk in de ondertitel opgenomen dat het opgesteld is voor het gebruik door jongeren. Het is in zekere zin gewoon een stukje marketing van de uitgever, maar tegelijk wel een teken dat jongeren als publiek serieus werden genomen. De eerste uitgave van dit werk verscheen in 1820, de verschillen met deze editie die vijf jaar later verscheen zijn verwaarloosbaar. Het formaat van het boekje, de opmaak en de illustraties geven al aan dat het om een boekje voor een breed publiek gaat, en zeker niet om een luxe hebbedingetje voor de bovenklasse. De uitgave is in klein formaat, de pagina’s zijn dichtbedrukt, op papier van matige kwaliteit, en versierd met eenvoudige houtsneden.
The Cabinet of useful Arts and Manufactures bevat toegankelijke introducties op industrieën als de katoenindustrie en de boekdrukkerij, maar al bladerend stuit je ook plots op een plaatje van een bever. Waar je nog een moment kunt denken in een hoofdstukje over waterwerken en het bouwen van een dam beland te zijn, wordt alles duidelijk als je ziet dat de bever het hoofdstukje ‘hat making’ illustreert. De arme bever is hier de grondstof, niet het proces.
Titelblad, inhoudsopgave en pagina uit The cabinet of useful arts and manufactures (1825) 330 F 26
The decorative painters and glaziers guide van Nathaniel Whittock (1827)
The decorative painters and glaziers guide is een invloedrijk boek over interieurdecoratie, met bijzondere nadruk op het imiteren van hout- en marmerstructuren. De auteur van het werk, Nathaniel Whittock (1791-1860), heeft een groot scala aan instructieboeken op zijn naam staan, zoals The art of drawing and colouring from nature (1829 en 1830) The youth’s new London self-instructing drawing book (1833) en The miniature painter’s manual (1840). Het hier besproken werk over interieurdecoratie gaat daar dus nog aan vooraf.
In de inleiding van The decorative painters and glaziers guide zegt Whittock dat er tegenwoordig zó veel instructieboeken op het gebied van kunst en wetenschap verschijnen, dat ze bijna allemaal beginnen met een verontschuldiging van de auteur dat er nog een boek bij komt. Dat is hier natuurlijk niet nodig, zo betoogt Whittock, want zijn handboek bevat informatie die écht nergens anders te vinden is. Het is slechts ten dele waar. Het werk van Whittock lijkt in de verte wel op Abbildungen der Marmor-Arten van Adam Ludwig Wirsing, gepubliceerd in Nuremberg in 1775, en een jaar later als Marmora et adfines aliquos lapides coloribus suis/Afbeelding der Marmer soorten… bij Sepp in Amsterdam. Tegelijk is het werk van Whittock wel veel meer gericht op praktisch gebruik, waardoor het een vroeg voorbeeld is van een genre, waartoe ook Le peintre en décor en Handboek voor den schilder. De hout- en marmer-nabootsing gerekend kunnen worden. Van de eerste druk zijn slechts een handvol exemplaren in publieke collecties bekend, waarvan geen enkele andere in Nederland.
An accidence, or gamut, of painting in oil van Ibbetson (1828)
An Accidence, or Gamut, of Painting inOil is een kunstenaarshandleiding van de Engelse landschapsschilder Julius Caesar Ibbetson (1759-1817). Hij werd door barones Balcarres aangespoord om zijn lessen op te schrijven, nadat hij in 1800 enige tijd had doorgebracht bij de familie en later beide dochters van de barones les had gegeven. De eerste druk was een spectaculaire uitgave, met in elk exemplaar twintig ingeplakte kleurstalen en een uniek werk van Ibbetson zelf. Het verscheen echter in zo’n kleine oplage, dat het reeds in de vroege negentiende eeuw nagenoeg onvindbaar was.
De tweede druk uit 1828 oogt minder spectaculair, maar blijft een bijzonder boek. De kleurstalen zijn nu gedrukt en met de hand ingekleurd, met daarbij vier lithografieën van Ibbetson uit 1799. In deze uitgave is een biografie van de auteur opgenomen. De eigenlijke tekst bevat niet meer dan 18 pagina’s met zeer gecomprimeerde informatie over materialen, ondergrond, olie, vernis, de bereiding en toepassing van kleuren, en het restaureren of schoonmaken van oude schilderijen. Ibbetson verwijst bij de materialen en toepassingen voortdurend naar de praktijk bij Vlaamse en Nederlandse schilders als Rubens, Rembrandt en Cuyp.
Thoughts on Speculative Cosmology and the Principles of Art (1869)
William Gawin Herdman (1805-1882) was een Engelse landschapsschilder die bekend is geworden vanwege de verbeelding van de omgeving van Liverpool. Hij was autodidact, en al ontbreekt het directe bewijs, is hij nu het typische voorbeeld van een schilder die in zijn vormende jaren gebruik gemaakt zal hebben van een aantal van de bovengenoemde kunstenaarshandleidingen. Zelf bracht hij in 1869 het werk met de curieuze titel Thoughts on Speculative Cosmology and the Principles of Art uit. Het is een verzameling filosofische en quasiwetenschappelijke essays over astronomie, geologie, natuurlijke historie, theologie en kunst.
Tegen de achtergrond van deze blog is deel twee van het boek (de hoofdstukken vijf tot en met negen) het meest interessant. Herdman begint met een passage waarin hij uiteenzet hoe kunst en kosmologie met elkaar verweven zijn: kunst weerspiegelt het universum, en de wetmatigheden van het universum bepalen volgens hem de fundamentele principes van kunst. Gaandeweg komt echter de landschapsschilder in hem naar boven, en via een kort historisch overzicht dat langs de Nederlandse schilders van het landschap voert, komt hij uit bij onderwerpen als compositieleer en kleurentheorie.
Zo praktisch als Ibbetson wordt het echter nooit. Net op het moment dat je denkt dat de praktische tips de overhand krijgen, begint het derde deel van het boek, met de veelzeggende titel ‘Speculative cosmology resumed’.
Titelblad en pagina’s uit Thoughts on speculative cosmology and the principles of art (1869) 311 CC 20
Painting for the Million (1878)
Tot slot komen we uit bij Painting for the million van W.H. Swingler, wat juist wel weer een heel praktische gids is, maar dan op het gebied van interieur- en decoratieschilderen. Het behandelt onderwerpen als materialen, gereedschappen, het mengen van kleuren, hout- en marmerimitatie, witten, behangen, polijsten, en staat vol met concrete recepten.
In de bestaande bibliografieën is nooit opgehelderd wie er nu precies schuil gaat achter de initialen W.H., maar mogelijk betreft het William Henry Swingler, geboren circa 1848 in de omgeving van Leicester. Hij komt in verschillende vakbladen voor als lijstenmaker en decorateur. Net als de auteur, is ook het boek geen eeuwige roem gegeven. Hoewel het bedoeld was voor het grote publiek (‘the million’) zijn er slechts een handjevol exemplaren van overgebleven. Als je in de boekgeschiedenis de overlevingskans wilt benadrukken, zeg je ‘the more there were, the less there are’ – bij Painting for the million ligt die kans in de titel besloten.
The cabinet of useful arts and manufactures. Designed for the perusal of young persons. Dublin : W. Folds and son, 1825. Rijksmuseum Research Library 330 F 26.
Julius Caesar Ibbetson, An Accidence, or Gamut, of Painting inOil. Second edition, with a brief memoir of the author’s life; and his portrait, engraved by R. Cooper, from a painting by J.R. Smith. Also, his method of preparing gumtion, for rendering every colour transparent; with other recipes, never before published. London : published by Harvey and Darton, 1828. Rijksmuseum Research Library GF 384 D 5.
William Gawin Herdman, Thoughts on Speculative Cosmology and the Principles of Art. Liverpool : A. and D. Russell, [1869]. Rijksmuseum Research Library 311 CC 20.
W.H. Swingler, Painting for the million, and property owner’s companion of useful information : being a “multum in parvo” of all that is desirable to know upon painting, paper-hanging, white-washing, polishing, the choice of materials, preservation of property; with a variety of useful receipts. London : W. Nicholson & Sons, Limited, [1878]. Rijksmuseum Research Library 325 G 20.
Schrijf je in en blijf op de hoogte van nieuwe aanwinsten in de collectie van de Rijksmuseum Research Library.
Het Rijksmuseumarchief gaat terug tot het begin van de negentiende eeuw. Het bevat institutionele gegevens over onder andere de verwerving van objecten, tentoonstellingen, de verschillende museale gebouwen, de bedrijfsvoering en het museumpersoneel. Met enige regelmaat schrijven onze archiefcollega’s in de rubriek Pareltjes uit het Rijksmuseumarchief over interessante archiefvondsten. In deze bijdrage ontdekt Ewout Vreeburg een lang geleden geschreven steunbetuiging die helaas weer actueel is geworden door een recente kunstroof.
Door Ewout Vreebrug, medewerker documentair informatie managament
Op 19 oktober 2025 werd het Louvre op klaarlichte dag beroofd. Kostbare kroonjuwelen met een waarde van circa 88 miljoen euro werden uit de Galerie d’Apollon gestolen. In een open brief in de Franse krant Le Mondespraken vele museum directeuren, waaronder Taco Dibbits, hun steun uit voor het Louvre.
Helaas staat dit incident niet op zichzelf in de geschiedenis van het Louvre. Wellicht de beroemdste kunstroof in dit museum is de diefstal van de Mona Lisa in 1911. Ook toen stond het Louvre er niet alleen voor. In het archief vond ik de volgende brief van B.W.F van Riemsdijk, directeur van het Rijksmuseum van 1897 tot 1921, gericht aan ‘Monsieur le Directeur Général et très honoré Collègue!’ Dat is nog eens wat anders dan een e-mail met ‘Ha Collega!’.
Brief van hoofddirecteur Barthold van Riemsdijk aan het Louvre, d.d. 2 januari 1914. Archief Rijksmuseum Amsterdam
In deze brief uit 1914 feliciteerde Van Riemsdijk zijn Franse collega Henry Marcel met de terugkomst van La Joconde (de Franse naam voor de Mona Lisa) in het Louvre en uiteraard liet een reactie niet lang op zich wachten:
Bedankbrief van Henry Marcel, d.d. 7 januari 1914. Archief Rijksmuseum Amsterdam
Hopelijk kan het Rijksmuseum binnenkort weer een felicitatiebrief richting Frankrijk sturen. Op onze beurt zullen wij dit uiteraard weer archiveren en bewaren voor de toekomst!
Zelf onderzoek doen in de Rijksmuseumarchieven? Het Rijksmuseumarchief tot 1995, het jaar van de verzelfstandiging van het museum, is ondergebracht en raadpleegbaar in het Noord-Hollands Archief (NHA) in Haarlem.
Door Stijn Delheij, oud-medewerker Studie- en Leeszaal
Hilbrand Borkent is een van de meest geliefde en oudgediende bezoekers van de Cuypersbibliotheek. Deze gepensioneerde pianist, componist, schrijver en muziekdocent is een fervent kunstverzamelaar die uitgebreid gebruikmaakt van onze bibliotheekcollectie. We vonden dat het hoog tijd werd om hem te vragen naar zijn historie binnen onze geliefde bibliotheek.
Sam Drukker, Hilbrand Borkent, olieverf op doek, 2023 45×45 cm
Kunt u zich herinneren wanneer u voor het eerst de Cuypersbibliotheek hebt bezocht?
Dat moet in 1964 geweest zijn. Ik was toen 15 jaar oud en ik had in Heerenveen, waar ik ben opgegroeid, een schilderij in de etalage van de kunsthandel Thom Mercuur (oprichter van het museum Belvédère, Heerenveen) gezien. Ik was op die leeftijd al ontzettend onder indruk van de Franse impressionisten en erg gecharmeerd van dat betreffende schilderij. Ik heb toen mijn vader gevraagd of ik het mocht kopen waarop hij abrupt nee antwoordde. Na wat schermutselingen en hem eraan te herinneren dat ik een eigen rekening op zijn zaak had, mocht ik het schilderij proberen te kopen voor de helft van de vraagprijs van 400 gulden. Tot mijn verbazing ging Thom Mercuur hiermee akkoord. Waarschijnlijk met het idee dat ik nog wel vaker wat bij hem zou kopen wat ook is gebeurd. Ik heb toen de bibliotheek bezocht om in de Bénézit hier naar meer informatie te zoeken.
Hoe zag dat eerste bezoek eruit?
Ik herinner me dat ik geen afspraak hoefde te maken en dat de entree via de tuin was. Je kwam dan eerst via het trappenhuis in de grote leeszaal. Hier stond nog een glazen huisje en allerlei oud meubilair. Wat ook aardig was dat er standaarden stonden met grote folianten. Ik herinner me ook dat het niet zo goed verlicht was. Daarna ging je de kleinere studiezaal in waar alle tafels stonden om aan te gaan zitten. Daar was ook een balie waar nu altijd Joëlle zit. Ik heb toen de persoon die achter de balie zat naar de Bénézit gevraagd die meteen voor me werd gepakt. Ik vond het geweldig om de maker van mijn kunstwerk op te zoeken in dat boek.
Wat ook nog noemenswaardig is, is dat het in die tijd een stuk rustiger was dan nu. De bibliotheek was vroeger niet zo open. Het was echt iets dat je moest weten.
Was u vanaf dat moment vaste bezoeker?
Ja van het museum en de bibliotheek. Ik ben in 1968 aan het conservatorium in Utrecht gaan studeren. In die jaren reisde ik vaak op en neer tussen Amsterdam en Utrecht. Ik vond het met name heerlijk om in de ochtend naar de Drucker-Fraser uitbouw in het museum te gaan. Hier hingen alle schilderijen van de Amsterdamse en Haagse school. Het mooie was dat je daar echt niemand tegenkwam. Op zijn best een verloren suppoost.
Wat ik me ook nog herinner is dat de grote Jugendstil tentoonstelling (jaar 1970) voor mij persoonlijk een echte openbaring was. Ik was gefascineerd door al die objecten en van een conservator van het Rijksmuseum heb ik toen geleerd dat er handelaren waren die zich hierin specialiseerden. Ik kocht dan ook wel eens wat en de achtergrondinformatie vond ik in de bibliotheek.
Was uw bezoek in al die jaren zo regelmatig als nu?
Nee zeker niet. Ik ben in 1978 pas in Amsterdam gaan wonen. Daar woon ik overigens nu nog steeds. Toen ik verhuisd was naar Amsterdam kwam ik wel wat vaker in het museum maar ik was natuurlijk ook erg druk met mijn werk als pianist en docent.
Ik herinner me ook nog dat de oude opstelling van de bibliotheek ging sluiten vanwege de verbouwing van het Rijksmuseum. Hierdoor verhuisde de bibliotheek een aantal jaren naar de Frans van Mierisstraat. Daar kwam ik ook wel eens en overigens vond ik die opstelling ook erg aardig.
Ik werd pas een echte regelmatige bezoeker na de heropening van het Rijksmuseum in 2016, waarin ook de huidige opzet van de bibliotheek tot stand kwam. Ik ging natuurlijk op een gegeven moment met pensioen waardoor ik ook veel meer tijd kreeg om mezelf echt in kunsthistorische materie te verdiepen. Dat heeft geresulteerd in een aantal artikelen, bijvoorbeeld over Franse boekbanden uit de achttiende eeuw en een tapisseriekussenblad uit de zeventiende eeuw, waarvan het Rijksmuseum ook een exemplaar bezit.
De Cuypersbibliotheek in 2003, HA-0032641
Wat waardeert u nu het meeste aan onze dienstverlening?
Ik vind het allereerst fantastisch dat er fysieke veilingcatalogi in de bibliotheek liggen. Ik ben ook erg blij met alle kunstbladen die op de planken liggen.
Maar wat ik misschien nog het meeste waardeer is dat ik ook weleens lastige vragen mag stellen omdat ik er natuurlijk zo vaak kom. Ik ken iedereen en ik heb het idee dat er daarom wel eens wat direct uit het depot gehaald wordt. Dat is heerlijk!
Daarnaast vind ik de combinatie met het prentenkabinet uniek. Kijk dit is mijn laatste aankoop geweest, een aquarel van Johannes Evert Akkeringa (1861-1942). Als jonge man heb ik dit werk ooit bij een particulier thuis gezien. Ik was er toen gelijk door “begeistert”. Tot mijn verbazing kwam het laatst op de veiling na al die jaren. Het is toch geweldig dat ik eerst onderzoek kan doen naar de literatuur in de bibliotheek, om vervolgens aquarellen en tekeningen van Akkeringa in de studiezaal te bekijken.
Heeft u nog wensen voor de bibliotheek? Of misschien een visie voor de toekomst?
Ik hoop dat het allemaal zo blijft! Verder hoop ik dat al het materiaal beschikbaar blijft voor de tijd die mij nog rest. Daar ga ik nu maar wel van uit.
Fortepiano, gebouwd door Pascal Taskin in 1788, collectie Musée du Louvre, Parijs. In de jaren rond 1982 werd het plan gemaakt om het instrument te restaureren en een muziekopname te maken. Voor die opname werd Hilbrand Borkent gevraagd. De cd werd gepubliceerd in 1988, ATTACA BABEL 8843-1 DDD, i.s.m. Musée Instrumental du Conservatoire National Supérieur de Musique à Paris*1
Verder lezen:
Hilbrand Borkent, ‘Twee Franse boekbanden uit de achttiende eeuw’, Antiek 24 (1989) 5, 304-307.
Hilbrand Borkent, ‘Een kussen uit de Generaliteits Rekenkamer te ‘s-Gravenhage’, Antiek 19 (1984) 5, 264-265.
Werk van Hilbrand Borkent bevindt zich in de collecties van onder andere:
Bibliothèque nationale de France, Parijs, Frankrijk
Library of Congress, Washington DC, VS
Elmer Holmes Bobst Library, New York University, VS
Music Library of University of Toronto, Canada
Kunsthistorisches Museum, Wenen, Oostenrijk
In 1993 werd Hilbrand Borkent gevraagd om mee te werken aan een soortgelijk project in het Kunsthistorisches Museum Wenen, Polygram Special Projects 516 537 – 2 cd’s, wat de opmaat vormde voor 4 volgende cd’s met improvisaties en composities. ↩︎
Hilbrand Borkent, die familie is van de romancier Louis Couperus, is de auteur van de eenakter ‘De man der herinnering’ die in 1968 in première ging met de nog jonge acteur Rutger Hauer in de hoofdrol. ↩︎
Door Annepiet Nouwen, Informatiespecialist Studie- en Leeszaal
Bezoekers van de Research Library vinden hun weg naar de Bibliotheek tegenwoordig via de Waterloozaal, maar dat is niet altijd zo geweest. In de tuin, aan de kant van de Jan Luykenstraat, hangt sinds kort weer een sierlijk timpaan dat met zijn blinkend gouden letters de voormalige ingang markeert. Het originele timpaan was namelijk na 140 jaar nodig aan vervanging toe. Ik sprak met Igor Santhagens, die als projectleider museale inrichting, deel van de afdeling Vastgoed en Duurzaamheid, verantwoordelijk is voor de vernieuwing van de gevelstenen aan het Rijksmuseumgebouw. Mede met behulp van archiefstukken is het originele timpaan gereconstrueerd.
Van groeve tot gevel
Igor Santhagens is al meer dan dertig jaar verantwoordelijk voor het interieur en exterieur van het museumgebouw. Recentelijk zijn alle acht timpanen aan het Rijksmuseumgebouw vernieuwd. Ik vroeg Igor naar de aanleiding van het project en zo vertelt hij:
We zien het als onze opdracht om het museum zo mooi mogelijk te houden. Het is twaalf jaar geleden opgeleverd na een langdurige renovatie, en onze taak is eigenlijk om het museum in nieuwstaat te houden. Zoals het toen opgeleverd is, moet het blijven. We maken allerlei inspectierondjes en één van de dingen was dat deze specifieke beeldengroep, de timpanen, verval toonden en daarom hebben we een plan gemaakt met Frits Scholten, conservator beeldhouwkunst bij het Rijksmuseum.
Op het moment dat natuursteen veroudert, onder invloed van klimaat, dat is wel de belangrijkste reden, dan moet je er iets aan gaan doen. En het enige wat je echt kunt doen is de beelden demonteren en vernieuwen en zorgen dat die weer teruggeplaatst worden.
Het timpaan is dus niet gerestaureerd, zoals dat bij veel kunstwerken gebeurt, maar vernieuwd. Op basis van het originele exemplaar wordt een exacte kopie gebeeldhouwd. Nadat de voorbereidingen in Amsterdam getroffen zijn, vervolgt het proces bij de oorsprong van het gesteente. Hoe is dat proces verlopen?
We zijn teruggegaan naar de originele natuursteen, Savonnière, uit de Franse Jura. En we zijn naar de groeve gegaan, wat toevallig dezelfde groeve is als waar de originele steen ook vandaan komt. Dus moet je nagaan, in 1885 werd al in dezelfde plaats dit natuursteen gehaald. Het leuke is dat Savonnière eigenlijk een soort zandsteen is, met schelpjes. Dat betekent dat Jura ooit onder water heeft gestaan, dat is gewoon zee geweest. Het is wel een kwestie van geluk, want niet alle groeves bestaan nog.
De blokken zijn 3.20 meter lang. Dat zie je bijna niet als je over straat loopt, maar het zijn echt grote blokken steen. En dus moet je een steen zoeken van die maat, die moet uit de groeve gehakt worden en die moet dan ook nog eens zonder gebreken zijn. Dat is vaak moeilijk met natuursteen. Deze stenen werden bij de groeve voorbewerkt.
Van een steen, die uit de gevel gehaald wordt, gaan we eerst een modelé maken. Maar je moet de steen dan zo boetseren, aanvullen met klei, dat je weer dicht bij het origineel komt. Dat keuren we dan. Dit werk wordt allemaal in Frankrijk gedaan. Dus Frits en ik gaan dan naar Normandië, waar Willem Noyons, een beeldhouwer die in Utrecht werkt, zijn atelier heeft voor dit soort grote dingen. Dat gaan we goedkeuren zoals het heet, en aanwijzingen geven voor dingen die nog moeten veranderen. Het wordt gewijzigd totdat het helemaal goed is.
Als het dan goed is, dan wordt er een 3D-scan gemaakt met scanapparatuur. Een ruimtelijk model, in de computer. En dat ruimtelijk model gaat dan uiteindelijk naar die groeve, want daar staan hele grote beeldhouwmachines, dat zijn CNC-apparaten, driedimensionale freesmachines, en die gaan dat beeld helemaal namaken. Je kunt dan rustig naar huis gaan, en als je de volgende ochtend terugkomt dan is het af, dat gaat automatisch.
Je hebt dan de machineslag, maar het is nog niet verfijnd. Je hebt dan nog een paar weken nodig om dat met de hand bij te werken. En dat is dan ook echt het vakmanschap. Een machine blijft een machine en een persoon kan er nog een persoonlijke vertaalslag van maken. Als je vervolgens het model hebt, dan gaat dat naar een firma in Nederland waar het verguld wordt met bladgoud. En als dat gebeurd is dan wordt het teruggeplaatst in de gevel.
Dit proces duurt drie jaar bij elkaar, vanaf het moment dat we die steen uit de muur haalden. En de grootste moeilijkheid zat hem in het zoeken naar een goede vervangende steen. Het kan namelijk zijn dat je op een soort grindnest van schelpjes stuit waar je niks mee kan. En als dat bijvoorbeeld net op de plaats van een gezicht zit, of op een prominente plek van een beeldhouwwerk, dan kun je de steen niet meer gebruiken en moet je opnieuw beginnen. Dat is het risico van natuursteen.
Met moderne technieken wordt de steen eerst bewerkt door een computergestuurde machine. Daarna worden de details met de hand uitgewerkt door de beeldhouwer. Hoe werkt dat precies?
Als je een heel groot blok steen hebt, dan heb je dat model precies zo in de computer zitten, dat die CNC machine zelf precies bedenkt welk gereedschap nodig is. In het begin gebruikt het dan een grote cirkelzaag, om allemaal lijnen te zagen en daarna gaat ‘ie met een soort hamertje tikken en dat zit allemaal in dat computerprogramma. Dit gaat van grof naar fijn. Uiteindelijk, de laatste hand eraan leggen, dat gebeurt wel met beiteltjes, raspen, houten hamers, et cetera. Technieken die al honderden jaren oud zijn.
Archieven als bron voor informatie
Om het oorspronkelijke timpaan weer zo goed mogelijk te reconstrueren zijn archiefmaterialen geraadpleegd. Het architectuurarchief van het Rijksmuseum wordt in het Nieuwe Instituut, Museum voor architectuur, design en digitale cultuur bewaard. Daarover vertelt Igor:
Alles van het Rijksmuseum is heel goed gearchiveerd. Ik denk dat men van meet af aan besefte dat het een heel bijzonder gebouw ging worden. En het werd natuurlijk hét Rijksmuseum, dus dat hebben ze goed en grondig gedaan.
We zijn naar het Nieuwe Instituut in Rotterdam gegaan, want daar hebben ze het archief van Cuypers en dus ook van het Rijksmuseum. En van heel veel beelden weten we precies wat de natuursteensoort is, omdat we de inkoopbonnen van 1885 hebben. Zo weten we wat toentertijd dat materiaal gekost heeft. Ook weten we van de meeste beelden wie de beeldhouwer is geweest.
En alles wat nu wordt gedaan, wordt dat ook weer zo uitgebreid gedocumenteerd?
Ja, daar maken we ook weer restauratierapporten van, met foto’s, dat wordt omschreven. En dat wordt weer netjes in het archief gedaan, zodat mensen over 140 jaar weer die informatie hebben. Die digitale informatie, die 3Dscan, die komt daar ook bij. Dat zit allemaal bij elkaar. Eigenlijk kunnen we deze beelden nu dus eindeloos reproduceren, doordat we die 3Dscans hebben. Het originele beeld gaat naar ons depot in Amersfoort, Collectie Centrum Nederland. Dat is het originele materiaal, dat gooien we niet weg.
Wil je meer weten over de gevels en tuinen van het Rijksmuseum? In de Research Library vind je verschillende boeken met meer informatie. Onze tips:
Door Kelly Davis, Research Services – Hoofd Collectie IT
Computers and Cables, 1993. Photo: Rijksmuseum Image Department (HA-0018446)
Last year, the Rijksmuseum launched a new data platform and a modern suite of Data Services, built on Linked Open Data principles. These services provide a more flexible and sustainable foundation for sharing collection information, ensuring greater interoperability with the wider heritage and research communities.
With these new services in place, several of our older APIs are now being retired. These legacy APIs are no longer updated and will soon be permanently discontinued. An existing API key will no longer be required for any of the replacement services.
The table below summarizes the changes and their replacements:
Faceted API; returns identifiers for use in the Linked Data Resolver.
If you are currently using one of these legacy APIs, please review your integrations and update them to the replacement services. You may also wish to reharvest any data of interest before the shutdown date.
The shutdown of the legacy APIs will be 05-01-2026 (January 5, 2026).
These changes mark an important step toward providing a more stable, modern, and interoperable data service for the future. Thank you for being part of our developer and research community as we continue to improve the ways in which Rijksmuseum data can be accessed and reused.
Door Paolo Rossini, Informatiespecialist & Data Steward bij Operatie Nachtwacht
When people think of museums, they often picture paintings, sculptures, and artifacts—not terabytes of research data. Yet behind the scenes, cultural heritage institutions like the Rijksmuseum are generating vast and complex datasets every day. From high-resolution imaging and chemical analyses to historical documentation, these data are essential for preserving and understanding our shared heritage. But how do we make them FAIR—Findable, Accessible, Interoperable, and Reusable?
A Data Steward’s Perspective
As a data steward at the Rijksmuseum, I’ve had the privilege of working on one of the most ambitious projects in the museum world: Operation Night Watch, the multi-year conservation and research initiative focused on Rembrandt’s masterpiece. This project is not only about safeguarding a painting; it’s about building a sustainable data ecosystem that supports open science and interdisciplinary collaboration.
Restauration of Rembrandt’s The Night Watch. Foto: Rijksmuseum/Henk Wildschut
Why FAIR Matters in Museums
FAIR principles have become a cornerstone of responsible research data management in science, but their application in museums is still emerging. Cultural heritage data pose unique challenges: they are heterogeneous, often tied to physical objects, and governed by complex legal and ethical constraints. Implementing FAIR in this context requires more than technical solutions—it demands cultural change, collaboration, and creativity.
My Role as a Data Steward
In Operation Night Watch, my role was to bridge the gap between researchers and infrastructure. This meant:
• Translating FAIR principles into practical steps for conservators, imaging specialists, and art historians.
• Creating and iterating Data Management Plans (DMPs)—not as static documents, but as living tools that evolve with the project.
• Supporting data curation and documentation, from designing folder structures and file naming conventions to building metadata catalogues for thousands of technical images.
• Advising on licensing and access control, ensuring that openness is balanced with legal and ethical considerations.
One of the most important lessons learned was fostering a culture of shared responsibility. FAIRification is not something a data steward can do alone; it requires active engagement from everyone involved. And none of this would have been possible without the incredible work of my colleagues from the Collection Information & Archive (CIA) department, who laid the foundations by drafting guidelines, formalizing work agreements, and delivering the essential training on research data management.
Other Lessons Learned
• Start early, iterate often. Embedding FAIR principles from the beginning saves time and reduces friction later.
• Balance idealism with pragmatism. The perfect workflow rarely exists; flexibility is key.
• Invest in people, not just technology. Tools matter, but awareness and skills are what make FAIR sustainable.
Looking Ahead
FAIRification is not a one-time achievement—it’s an ongoing process. At the Rijksmuseum, we’re exploring next steps like linking metadata to external knowledge graphs (e.g., Wikidata) and developing an infrastructure aligned with best practices in research data management. These innovations will help us move from FAIR data to truly open, connected, and reusable cultural heritage information.
For me, being a data steward is about more than managing files—it’s about enabling research that lasts, fostering transparency, and ensuring that the stories behind our cultural treasures remain accessible for generations to come.
Further Reading
Wilkinson, M. D. et al., ‘The FAIR Guiding Principles for scientific data management and stewardship’, Scientific Data 3 (2016), 160018, https://doi.org/10.1038/sdata.2016.18.
Door Sacha de Leeuw – Medewerker Leeszaal, letterontwerper & schriftbeeldhouwer
Het Rijksmuseum heeft meer dan 1.000.000 kunstobjecten, waarvan zo’n 750.000 in het Rijksprentenkabinet. Over al die kunst zijn veel boeken geschreven, en voor al die boeken kun je naar onze Cuypersbibliotheek. Ook voor ontwerpers zijn bibliotheek en prentenkabinet zeker interessant, zo bleek!
Individuen
Als letterontwerper en maker van toegepaste kunst maak ik nooit hele alfabetten, maar ontwerp ik de individuele letters die nodig zijn voor een project. Daarbij wordt mijn tekenpen vastgehouden door allerlei voorwaarden en restricties, waaronder leesbaarheid, doel, en persoonlijke smaak van de opdrachtgever. Voor restauratie- of reconstructiewerk worden die voorwaarden nog wat aangescherpt en is er onderzoek en overleg nodig om dat wat je denkt te weten en te zien te staven. Toch is blind kopiëren van wat je tegenkomt niet het antwoord. Zeker niet als het origineel spoorloos is verdwenen.
De verdwenen tekst van Vondel
Op een ijzig koude februariochtend stonden de voorzitter van de Vereniging Vrienden van Amsterdamse Gevelstenen en ik voor een natuurstenen poortje aan de Keizersgracht in Amsterdam, en keken omhoog. Daar was niets te zien, en dat was het probleem.
Het Poortje aan Keizersgracht 384, zonder de tekst van Joost van Vondel. Foto: Sacha de Leeuw
We stonden op de plek waarachter van 1638 tot 1772 de eerste echte Schouwburg van Amsterdam stond, en die op 11 mei 1772 jammerlijk is afgebrand. Het poortje aan de straatkant staat bekend als het Poortje van Van Campen , de architect van de ‘Schouburg’. Alleen dit poortje bleef bewaard.
Volgens bronnen uit de 18e eeuw zou deze tekst van Joost van den Vondel in de horizontale balk onder het timpaan moeten staan:
DE WEERELD IS EEN SPEEL TONEEL
ELCK SPEELT ZYN ROL EN KRYGT ZYN DEEL
Ook zou in het timpaan zelf een kuifornament hebben gehuisd met daarin de tekst:
SCHOUBURG
Na de brand in 1772 werd een nieuw pand gebouwd voor het R.K. Oude Armenkantoor. We keken nog even omhoog. Geen spoor van een tekst.
Voorzitter Jos troonde me mee naar twee panden verderop, waar hij aanbelde. De deur kwam via een doorgang uit op een sereen hofje waar helemaal achterin… het kuifornament hing! We liepen erop af. Ik zag het weelderig gekrulde ornament met de in de spiegel gehouwen en met zwarte verf ingeschilderde, schreefloze letters: R.K. OUDE ARMEN KANTOOR. En niet: SCHOUBURG. Ik keek Jos vragend aan.
Er was al het een en ander uitgezocht, zei Jos: de Katholieke instelling was verhuisd, en omdat de wet stipuleert dat religieuze ornamenten mogen worden meegenomen bij verhuizing was het ornament uit het timpaan van het poortje verwijderd en hing het nu hier. Over die verhuizing is een blog geschreven, te vinden op de website van de Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad (VVAB). We verlieten het hofje, het kuifornament bleef achter.
In opdracht van de Vereniging Vrienden van Amsterdamse Gevelstenen ging ik op onderzoek uit, en samen met wat al bekend was wisten we nu het volgende:
Hen(d)rick Meurs verzorgde de teksten in en rond de Schouwburg. Hij was naast kalligraaf ook drukker-uitgever, en gaf ergens tussen 1633 en 1640 o.a. edities uit van werk van kalligraaf Jan van den Velde. Van de schrijfkunst van Henrick Meurs zelf is alleen een twijfelgeval gevonden, wel heeft het Rijksprentenkabinet meerdere portretten van Meurs in gravure, waaronder een portret van Meurs met een lofdicht op zijn schrijfkunst door Vondel.
Schrijfvoorbeeld van de Romeynscher Vierkante Letter van Jan van der Velde. Foto uit: Spieghel der schrijfkonste, 1605 (KOG O-518)
Er zijn helaas geen afbeeldingen van het Poortje van Van Campen gevonden uit de vroege 17e eeuw. Er zijn wel meerdere bronnen uit de 18e eeuw: in woord en beeld staat de tekst van Vondel op het poortje, bijvoorbeeld in ‘Oud Amsterdam’ van Fouquet . De Schouwburg uit 1638 is verbouwd in 1664 door Philips Vingboons, de bronnen zijn dus van daarná…
Het Rijksprentenkabinet is in het bezit van een prent van de plattegrond van de eerste stadsschouwburg van Amsterdam uit 1658 naar ontwerp van Jacob van Campen uit 1637. Hier staan de teksten die Meurs schoonschreef in en rond de Schouwburg in de ‘grontteekening’ van de Schouwburg, ook de tekst die op de architraaf moet hebben gestaan.
Prent van de plattegrond van de Schouwburg, Rijksmuseum Amsterdam, RP-P-OB-46.816
Tot slot wordt de theorie dat de letters zijn verwijderd tegelijk met het kuifornament gelogenstraft met foto’s uit 1860/1890 en 1995 van het Poortje, mét ornament, maar zónder de tekst. Is de tekst dan al rond 1772 verwijderd?
De poort van de Schouwburg aan de Keizersgracht in 1995, met ornament, zónder tekst. Foto: Jan Derwig
Reversibele letters
Mij viel de opdracht toe de letters te reconstrueren en weer aan te brengen op het poortje. De letters heb ik ontworpen met de letters van kalligraaf Jan van den Velde in het achterhoofd. Hen(d)rick Meurs mag bekend en vertrouwd geacht worden met diens schrijfvoorbeelden, waaronder die van de Romeinse vierkante letter, omdat hij die uitgaf. De letters zijn 17e-eeuws van aard, maar ontworpen in de 21e eeuw: aan de Y voegde ik een speelse krul toe, een klein knipoogje naar onze eeuw.
Ook is er gediscussieerd over de spelling: Piet Calis, de biograaf van Vondel,gaf uitsluitsel. Er was geen sprake van één spellingwijze: gekozen is voor de meest courante, inclusief spatie tussen ‘speel’ en ’toneel’.
Omdat er net geen sluitend bewijs was wat betreft de authenticiteit van de tekst, zijn de letters in overleg niet gehouwen maar geschilderd, en dus reversibel. Ze zijn verguld, met een wat grotere ondergrond van dodekop-pigment voor de leesbaarheid. Beeldhouwer Jan Hilbers heeft een prachtig nieuw kuifornament gehouwen, waarbij hij het ontwerp subtiel naar zijn hand zette: het ís per slot een nieuw ornament.
Eenmaal aan het werk was het inmiddels mei, en nog steeds best koud zo op de steiger. Maar het staat erop, de beroemde tekst van Vondel is weer te bewonderen.
Speeddate
In het kader van de Speeddate-avond voor NEXT-leden en Vrienden en Patronen van het Rijksmuseum op 13 november a.s. heb ik mijn onderzoek herhaald, maar nú op basis van resultaten uit de bibliotheek en het Prentenkabinet van het Rijksmuseum. Tijdens de Speeddate zal ik verrassende onderzoeksresultaten delen, en de toehoorders meenemen in de zoektocht die voorafging aan mijn uiteindelijke reconstructie. Hopelijk zie ik u op 13 november in de Cuypersbibliotheek!
Het Poortje van Van Campen op Keizersgracht 384, nu met de tekst in bladgoud. Foto: Sacha de Leeuw
Ben jij Vriend, Patroon of NEXT lid van het Rijksmuseum? Dan nodigen we je uit voor een bijzondere avond vol korte, inspirerende gesprekken over kunst, erfgoed en persoonlijke favorieten uit de collectie. Tijdens het jaarlijkse speeddate-evenement op donderdag 13 november krijg je de kans om te luisteren en in gesprek te gaan met experts op zaal. Dé manier om dichter bij de objecten te komen dan ooit en antwoord te krijgen op al je vragen.
Alex Alsemgeest, conservator Bibliotheekcollecties, vertelt over een bijzonder boek uit de Special Collections
Onze experts vertellen verspreid door het museum over hun favoriete collectiestukken. Ook in de Rijksmuseum Research Library en de Study Room Prints & Drawings worden bijzondere boeken uit de bibliotheekcollectie, en tekeningen, prenten en foto’s uit het Rijksprentenkabinet gepresenteerd aan de hand van boeiende verhalen. Een 15e-eeuws Utrechts getijdenboek, tekeningen van Anselmus de Boodt, De Honderguldenprent van Rembrandt van Rijn en vroege stereofoto’s van Amsterdam: het zijn slechts enkele voorbeelden van de bijzondere objecten die deze avond te zien zullen zijn.
Een selectie van boeken en werken op papier in de Leeszaal – beter bekend als de Cuypersbibliotheek
Het belooft weer een avond vol ontmoetingen, verdieping en verrassende inzichten te worden. We hopen je daar te zien!
Wil je ons steunen en tegelijkertijd toegang krijgen tot meer inspiratie, meer kunst en meer Rijksmuseum? Informatie over (het sluiten van) een vriendschap is te vinden op onze website.
Door Joëlle Daems, Informatiespecialist Studie- en Leeszaal
Misschien weet je het nog: in november 2024 schonk fotograaf en choreograaf Hans van Manen een selectie van 86 foto’s uit zijn oeuvre aan het Rijksmuseum. Onder andere Het Parool besteedde er aandacht aan met een interview en ook via het tv-programma Geheimen van het museum kon je de schenking achter de schermen volgen. Je ziet hoe Rijksmuseumconservatoren fotografie Hans Rooseboom en Mattie Boom samen met Van Manen de selectie maakten en hoe hij het contract ondertekende.
Hans van Manen is vooral bekend als danser en choreograaf, maar in de jaren 1980-1990 bouwde hij ook een indrukwekkend fotografisch oeuvre op. Hij portretteerde vooral dansers en mannelijk naakt. Net als in zijn choreografieën laat Van Manen met zijn fotografie zien hoeveel talent hij heeft voor het maken van composities met het menselijk lichaam. Zijn foto’s zijn helder en gemaakt met oog voor detail. En net zoals hij ballet toegankelijker en populairder maakte, geldt dat ook voor de Nederlandse fotografie. Na de tv-uitzending kregen wij dan ook direct aanvragen van mensen die de foto’s van Van Manen in de Studiezaal wilden bekijken. Helaas moesten zij nog even geduld hebben, want werken op papier zijn na de verwerving niet meteen beschikbaar in de Studiezaal.
De werken van Hans van Manen in de Studiezaal
De foto’s van Hans van Manen moesten na binnenkomst bijvoorbeeld eerst nog worden opgezet op zuurvrij karton en in stevige dozen worden geplaatst, zodat ze veilig bewaard en bekeken kunnen worden. De werken zijn ook gefotografeerd en de metadata, zoals titels, zijn toegevoegd aan het collectiemanagementsysteem Axiell Collections. Nu dat allemaal is afgerond, zijn de foto’s klaar om bekeken te worden in de Studiezaal. De eerste belangstellenden die ons in november 2024 mailden, zijn gelukkig al langs geweest. Wil jij dit ook? Maak dan een afspraak via dit formulier.
Een overzicht van enkele van de belangrijkste aanwinsten van de afgelopen maanden
Aanwinstenblog 2025/10
door Alex Alsemgeest, conservator bibliotheek collecties
Kunstenaarshandleidingen zijn al jarenlang prominent aanwezig in de aanwinstenblogs en in de collectie van de Rijksmuseum Research Library. De bibliotheek beschikt over een van de meest omvangrijke en beste collecties op dit gebied, maar bijna maandelijks komen er nog bijzondere aanvullingen op de collectie binnen. Soms gebeurt dit welhaast ongemerkt, daarom is het de hoogste tijd voor een omvattend overzicht van enkele bijzondere aanwinsten binnen het genre. In dit eerste deel komen een aantal recent verworven handleidingen uit de zestiende tot en met de achttiende eeuw aan de orde. In een vervolgblog staan we stil bij enkele negentiende-eeuwse kunstenaarshandleidingen.
Secreetboek van Alessio Piemontese (1558 en 1561)
Drie jaar geleden hebben we op deze blog al eens aandacht besteed aan het secreetboek van Alessio Piemontese, één van de absolute bestsellers van vroegmodern Europa. Van deze populaire verzameling van recepturen en huis-tuin-en-keukentips zijn over een periode van tweeënhalve eeuw meer dan honderd edities in een tiental verschillende talen verschenen. Wat je precies mocht verwachten, dat staat op de titelpagina: “seer excellente ende wel gheapprobeerde remedien, teghen veelderhande crancheden, wonden ende andere accidentē. Met die maniere van te distilleren, perfumeren, confituren maken, te verwen, coleuren, ende gieten”.
In de Rijksmuseum Research Library waren van het Secreetboek reeds edities in het Frans, Italiaans en Nederlands uit de late zestiende en vroege zeventiende eeuw aanwezig. Bijzonder is dat we nu ook de eerste uitgave in het Nederlands aan de collectie toe hebben kunnen voegen. Deze verscheen in 1558 onder de titel Die secreten vanden eervveerdighen heere Alexis Piemontois bij Christoffel Plantijn in Antwerpen en is in geen enkele andere publieke collectie in Nederland beschikbaar. De opeenvolging van uitgaves en vertalingen, met alle daarbij horende aanvullingen en interpretaties, geeft goed inzicht in de distributie van kennis over Europa.
Het is in dat licht het vermelden waard dat we gelijktijdig óók een exemplaar van de uitgave die in 1561 bij Plantijn is verschenen hebben kunnen verwerven. Waar het exemplaar van de eerste editie eigentijds gebonden is in een leren band met een verguld bandstempel van Plantijn, is ons exemplaar van de tweede editie gebonden in fraai gedecoreerd negentiende-eeuws groen marokijn. Het praktische handboek uit de zestiende eeuw was inmiddels een luxe verzamelobject geworden.
Dialogo della pittura intitolato l’Aretino (1557)
Lodovico Dolce’s Dialogo della pittura, intitolato l’Aretino (1557) is al een paar maanden langer in de collectie, sinds eind 2024, maar mag in dit overzicht van recent verworven kunstenaarshandleidingen niet ontbreken. Het is een kunsttheoretisch traktaat in dialoogvorm, waarin Dolce de toen actuele debatten over schilderkunst toegankelijk maakt voor een breed publiek. In de tekst wordt Venetiaans colorito nadrukkelijk verkozen boven het Florentijnse disegno, waarmee Dolce de nadruk legt op de kracht van kleur en schilderachtig effect boven strakke tekening en lijn. Titiaan wordt in de tekst opgevoerd als het voorbeeld van de ideale kunstenaar, die de verfijning van techniek weet te combineren met een ongeëvenaarde gevoeligheid voor harmonie en emotie.
Het traktaat heeft niet alleen kunsthistorische waarde, maar laat ook zien hoe kunstkritiek en theorie in de 16e eeuw deel uitmaakten van een breder cultureel discours. Dolce schreef in dialoogvorm, waarbij de stem van de dichter Pietro Aretino een centrale rol speelt. Daardoor krijgt de tekst een levendig karakter en sluit hij aan bij de humanistische traditie van de dialoogvorm.
Dialogo della pittura, intitolato l’Aretino (1557) Rijksmuseum Research Library 321 J 39
Dialogo della pittura, intitolato l’Aretino (1557) Rijksmuseum Research Library 321 J 39
Ons exemplaar bevindt zich in één band met La fortvna di Cesare, tratta da gl’avtori latini. Dit traktaat, eveneens van Dolce, werd in 1561 gepubliceerd en kan worden gezien als een soort historiografische en moreel-filosofische pendant bij zijn kunsttheoretische en literaire geschriften. Dolce baseert zich uitvoerig op klassieke auteurs en schetst een levendig portret van Julius Caesar, waarin niet alleen diens militaire successen maar ook zijn karakter en politieke keuzes aan bod komen. De nadruk ligt sterk op de rol van het lot als bepalende kracht in Caesars opkomst en heerschappij. De combinatie van beide teksten in één band illustreert hoe nauw kunst, geschiedenis en morele reflectie in de zestiende eeuw met elkaar verweven waren: de kunstenaar werd niet enkel als vakman gezien, maar als onderdeel van een groter intellectueel en cultureel netwerk.
Peinture à l’encaustique van Caylus (1755)
Een volgende bijzondere aanwinst voor de bibliotheek is de handleiding Memoire sur la peinture a l’encaustique et sur la peinture a la cire van Anne Claude Philippe, Comte de Caylus (1692-1765). Caylus was een Franse oudheidkundige en kunstenaar die met behulp van klassieke bronnen pogingen deed om de encaustische schildertechniek te reconstrueren. Bij deze techniek, die onder meer genoemd wordt in het werk van Plinius de Oudere, werden pigmenten vermengd met bijenwas en hars. De techniek dateert al van ver voor onze jaartelling, maar had langzaam terrein verloren aan tempera en later olieverf.
Caylus claimde in zijn boek samen met de scheikundige Michel Joseph Majault de techniek herontdekt te hebben, wat later onder meer door Diderot werd betwist. Caylus onderscheidde twee vormen van wasschilderen. Bij de eerste, peinture à l’encaustique werden pigmenten vermengd in verhitte was, die met een verwarmd instrument (cauterium) op het oppervlak werd aangebracht. Daartegenover stond peinture à la cire waarbij pigmenten vermengd werden met koude was, en later gefixeerd door verhitting. In het boek gaf hij vier recepten, wat veel respons kreeg in de kunstwereld.
We sluiten dit overzicht af met Werkstäte der heutigen Künste van Johann Samuel Halle (1727–1810). Dat is niet zo zeer een op zichzelf staande kunstenaarshandleiding, als wel een van de belangrijkste en fraaist geïllustreerde uitgaven over ambachten en technieken in de achttiende eeuw. Halle was gespecialiseerd in techniek en natuurwetenschap, en zijn encyclopedische benadering van ambachten past in de verlichtingsdrang om kennis te bewaren, in te delen en aanschouwelijk te maken. In Frankrijk verscheen nagenoeg gelijktijdig Descriptions des arts et métiers (1761-1781), waarin iets soortgelijks werd beoogd. In Nederland publiceerde Blussé vanaf 1788 Volledige beschrijving van alle konsten, ambachten, handwerken, trafieken, derzelver werkhuizen, gereedschappen enz., dat gebaseerd was op buitenlandse voorbeelden.
In het werk van Halle zijn veel verschillende ambachten beschreven, onder meer metaalbewerkers (zilver- en goudsmeden, tinnegieters, smeden, loodgieters, geweermakers), grafische ambachten (kopergraveerders, boekdrukkers, papiermakers), instrumentmakers (uurwerkmakers, orgelbouwers, opticiens), en een grote variëteit aan overige beroepen (bierbrouwers, suikerkokers, hoedenmakers, mandenvlechters, perkamentmakers, leerbewerkers, en apothekers). Door de gedetailleerde verbeelding van werkplaatsen en gereedschappen in 58 tekstvignetten en 57 gegraveerde platen is het een zeer rijke bron voor cultuurhistorisch onderzoek.
Meer kunstenaarshandleidingen
De kunstenaarshandleidingen die we in dit overzicht gepresenteerd hebben zijn in de Rijksmuseum Research Library onderdeel van een collectie van zeker enkele duizenden werken. Met name de zestiende-eeuwse werken zijn logischerwijs relatief zeldzaam, maar ook uit de eeuwen daarna zijn er belangrijke werken die nauwelijks te vinden zijn. Soms heeft dit te maken met het feit dat ze bedoeld waren voor praktisch gebruik in een atelier, wat de kans op overleving niet ten goede komt. Bij de meer theoretische beschouwingen speelt dit uiteraard niet.
In de negentiende eeuw explodeert het aanbod op de boekenmarkt door een combinatie van technische innovaties en sociale ontwikkelingen. Dat zien we ook terug bij de kunstenaarshandleidingen – er verschijnen er heel erg veel. In de volgende aanwinstenblog staan we stil bij een aantal recente verwervingen uit deze tijd.
Genoemde aanwinsten
Alessio Piemontese [=Girolamo Ruscelli], Die secreten vanden eervveerdighen heere Alexis Piemontois vvt den françoyse ouergheset. Tantvverpen : by Christoffel Plantijn, 1558. Rijksmuseum Research Library 201 B 31.
Alessio Piemontese [=Girolamo Ruscelli], Die secreten vanden eervveerdighen heere Alexis Piemontois vvt den françoise ouergheset. THantvverpen : by Christoffel Plantijn, 1561. Rijksmuseum Research Library [In bewerking].
Anne Claude Philippe de Tubières, Comte de Caylus en Michel Joseph Majault, Memoire sur la peinture a l’encaustique et sur la peinture a la cire. A Genève et se vend à Paris : chez Pissot libraire, 1755. Rijksmuseum Research Library 326 H 26.
Johann Samuel Halle, Werkstäte der heutigen Künste. Brandenburg und Leipzig : bey Johann Wendelin Halle und Johann Samuel Halle, 1761-1779. 6 delen. Rijksmuseum Research Library 205 A 24-29.
Cathérine Frissen werkte als projectmedewerker bij de Bibliotheekadministratie van Research Services. In deze blog schrijft ze over de collectie Vlaggenkunde, die flink is uitgebreid met de recente verwerving van de bibliotheek van de Nederlandse Vereniging voor Vlaggenkunde. De verwerving past binnen het bredere onderzoek dat in het Rijksmuseum naar vlaggen en vlaggendocumentatie wordt gedaan. Cathérine geeft hieronder alvast een inkijkje vanuit haar expertise als catalograaf.
Van mei tot en met augustus dit jaar heb ik mij beziggehouden met het catalogiseren en plaatsen van de bibliotheekcollectie van de Nederlandse Vereniging voor Vlaggenkunde, die recent is ondergebracht bij het Rijksmuseum. Vanaf heden hebben de boeken een plaats in het depot en is de collectie via de catalogus aan te vragen en in de Research Library in te zien. Dat er ook vlaggen in de kunstcollectie van het Rijksmuseum zitten, maakt de ontsluiting van deze bijzondere bibliotheek over vlaggenkunde extra waardevol.
Wat zit er zoal in de collectie?
Het overgrote deel van de collectie Vlaggenkunde, ook wel vexillologie genoemd, bestaat uit overzichtswerken van vlaggen van de wereld, niet zelden getiteld ‘’Flags of the world’’ of ‘’The world of flags’’. Verder zaten er monografieën tussen over de vlaggen en heraldiek van bepaalde landen of gebieden (van India tot Antwerpen tot Schouwen-Duiveland). Deze voorzag ik van geografische trefwoorden zodat ze makkelijk vindbaar zijn in de catalogus. Ook zaten er werken tussen over bijvoorbeeld maritieme vlaggen, vlaggen in de koopvaardij, allerlei vlagprotocollen en -almanakken en internationale congresverslagen. De uitdaging zat hem in het catalogiseren van publicaties die net niet helemaal een standaard boek genoemd kunnen worden, zogenaamde ‘’grijze literatuur’’ waarbij sommige basisgegevens (zoals plaats van uitgave) ontbreken. Voorbeelden hiervan zijn door hoogleraren zelf uitgegeven werken of kleinere uitgaven over de heraldische wapens van specifieke regio’s en gemeenten. Ook en misschien wel juíst dit soort specifiekere werken kunnen voor vlaggenkundigen, of vexillologen, heel interessant zijn.
Tijdens het catalogiseren van de collectie is er veel materiaal door mijn handen gegaan. De catalogus geeft uiteindelijk 575 zoekresultaten van bibliografische beschrijvingen voor deze ingevoerde collectie, waar een nog groter aantal daadwerkelijke boekexemplaren onderdeel van is. Twee soorten publicaties licht ik in deze blog graag in het bijzonder uit: wapenplaatjesverzamelalbums en enkele bijdragen uit het vlaggenkundig tijdschrift Vexilla Nostra.
Wapenplaatjesverzamelalbums: Albert Heijn-spaarzegelacties avant la lettre
Een opvallend soort publicatie die ik onder ogen kreeg is het wapenplaatjesverzamelalbum. Dit zijn verzamelalbums uitgegeven door koffie-, chocola- of tabaksfabrikanten om plaatjes of zegels van gemeentewapens in te verzamelen, uiteraard door te kopen bij dezelfde fabrikanten in kwestie: kaffeïnevrije koffiefabriek HAG, VLAG Koffie Delft (waar ook zegels uitgegeven door Droste’s Chocola bij zitten), en Herms Oldenkott & Zoonen Tabakskerverij Amsterdam & Ahaus. HAG kaffeïnevrije koffie gaf zelfs een verzamelalbum voor zowel Nederlandse als Duitse gemeentewapens uit. Deze plaatjesverzamelalbums voor heraldische gemeentewapens riepen bij mij de associatie op met enerzijds het soort betrokkenheid en merkbeleving dat we zien in Roald Dahl’s Charlie & The Chocolate Factory, en anderzijds van hedendaagse marketing à la Albert Heijn-spaarzegelacties. Hoe dan ook hadden deze bedrijven een collector’s item op de markt gebracht, bij uitstek iets om te verzamelen en te bewaren. Het feit dat deze wapenplaatjes en albums gemaakt en verkocht werden, geeft aan dat er vraag naar was. Emblemen en plaatjes van heraldische wapens van regio’s leefde blijkbaar onder de mensen.
Nederlandsche gemeentewapens. Laars S.G van der, Laars T. van der. Amsterdam: Industrie en Handelmij Hag. 1924. 675 C 43 (deel 1) en 675 C 44 (deel 2)Nederlandsche gemeentewapens. Laars S.G van der, Laars T. van der. Amsterdam: Industrie en Handelmij Hag. 1924. 675 C 43 (deel 1) en 675 C 44 (deel 2)
“Vlaggen en wapens, “Vlag” Koffie, Delft” 1920. Inclusief verzamelde zegels die zijn uitgegeven door Droste’s Chocolade. 1094 E 97
“Vlaggen en wapens, “Vlag” Koffie, Delft” 1920. Inclusief verzamelde zegels die zijn uitgegeven door Droste’s Chocolade. 1094 E 97
“Vlaggen en wapens, “Vlag” Koffie, Delft” 1920. Inclusief verzamelde zegels die zijn uitgegeven door Droste’s Chocolade. 1094 E 97
“Vlaggen en wapens, “Vlag” Koffie, Delft” 1920. Inclusief verzamelde zegels die zijn uitgegeven door Droste’s Chocolade. 1094 E 97
“Vlaggen en wapens, “Vlag” Koffie, Delft” 1920. Inclusief verzamelde zegels die zijn uitgegeven door Droste’s Chocolade. 1094 E 97
Vlaggenkundig tijdschrift Vexilla Nostra
Een andere bijzondere publicatie om uit te lichten is het vlaggenkundig tijdschrift Vexilla Nostra (‘’onze vlaggen’’, en vanaf 2008 overgegaan in Vlag!), al sinds 1966 uitgegeven door de Nederlandse Vereniging voor Vlaggenkunde. Waar de meeste monografieën die ik catalogiseerde informatief één vlaggenkundig onderwerp, gebied of land uiteenzetten, gaven de korte en sterk uiteenlopende tekstuele bijdragen uit Vexilla Nostra mij een beter beeld van hoe veel er wel niet om vlaggen te doen kan zijn. Er staan allerlei soorten rubrieken in de nummers van het tijdschrift: vlagschandalen, lijsten, mededelingen, bijdragen uit andere tijdschriften, nieuwe vlaggen waar men nog niets van af wist (met oproep aan de lezer om vooral te reageren) en persoonlijke stukjes. Bij deze een selectie van bijdragen uit verschillende nummers van Vexilla Nostra, met als persoonlijke favoriet: een overpeinzing van een lezer over de vraag of hij nou wel of geen vlag moet kopen, een dilemma waar hij – zo schrijft hij – al een hele tijd mee zit.
Van dit tijdschrift had het Rijksmuseum al een flink aantal jaargangen in de collectie, maar jaargang 1 tot en met 25 miste nog. Wat al in de collectie zat, hebben wij aangevuld met nummers vanaf de eerste jaargang, en daarmee is nu een groot gat in de collectie gedicht.
Vlaggen en het Rijksmuseum
De relatie van het Rijksmuseum met vlaggen gaat al een tijdje terug doordat er al een hele tijd vlaggen in de kunstcollectie te vinden zijn, zoals dit 19e-eeuwse exemplaar van de Nederlandse vlag. Op 23 maart 1974 werd voor het eerst zelfs een ‘’Vlaggedag’’ gehouden in het Rijksmuseum, en met succes:
Uit VN-IX (1974): p. 23. Vexilla Nostra 1972-1976 (nr. 38-86). TS 0520
Het Rijksmuseum was en is dé plek voor vlaggenkundigen en vlaggenliefhebbers. Het is nu niet alleen mogelijk om vlaggen in de kunstcatalogus op te zoeken en te bekijken, maar ook om naslagwerken over vlaggenkunde te raadplegen via de bibliotheekcatalogus. De collectie Vlaggenkunde is op aanvraag beschikbaar ter inzage in de Research Library, door in de catalogus te zoeken op ‘’b/nvvv’’ (Bibliotheek Nederlandse Vereniging voor Vlaggenkunde). Nieuwsgierig geworden naar deze bijzondere bibliotheek? Vraag vooral iets aan en kijk het in. Veel vlaggenplezier gewenst!
Meer weten over de bibliotheekcollecties van het Rijksmuseum? Abonneer je op de blog:
Op 8 september 2025 vond in de Cuypersbibliotheek de Masterclass Publiek Domein plaats. Dit initiatief van de werkgroep Publiek Domein bracht erfgoedprofessionals samen om kennis te delen en in gesprek te gaan over de juridische kaders rond auteursrecht en het belang van open toegang tot erfgoedcollecties.
Door Shannon van Muijden, informatiespecialist collectie informatie en archief
Publiek domein als uitgangspunt
Jurist Maarten Zeinstra nam de deelnemers mee in de basisprincipes van het publiek domein. Hij benadrukte dat publiek domein de regel is en auteursrecht de uitzondering. Auteursrecht, naburige rechten en databankenrecht zetten het publiek domein tijdelijk “op slot”, maar deze rechten zijn eindig. Zo vervalt auteursrecht doorgaans 70 jaar na de dood van de maker, naburige rechten na 50 jaar en databankenrecht na 15 jaar.
Aan de hand van aansprekende voorbeelden – van de werken van Jane Austen en de manuscripten van Anne Frank tot recente AI-gegenereerde kunstwerken – liet Maarten zien hoe complex het bepalen van rechten in de praktijk kan zijn. Hij maakte duidelijk dat feiten en ideeën nooit onder het auteursrecht vallen, en dat ook bij digitale kopieën (zoals scans of foto’s van 3D-objecten) goed moet worden gekeken welke rechten wel of niet gelden.
Omdat het vaststellen van rechten vaak ingewikkeld is, wees Maarten op praktische hulpmiddelen. Zo biedt outofcopyright.eu een beslisboom om te bepalen of een werk vrij van auteursrecht is. Daarnaast zijn er platforms zoals regeljerechten.nl voor informatie over rechtenbeheer, en projecten als Wiki Loves Public Domain, een internationale fotowedstrijd die erfgoedinstellingen helpt om het publiek domein beter zichtbaar te maken via Wikipedia, Wikimedia Commons en Wikidata.
De aanpak van het Rijksmuseum
Na de juridische context presenteerde Shannon van Muijden hoe het Rijksmuseum in de praktijk met rechten omgaat. Het Rijksmuseum heeft een informatie- en databeleid en volgt daarbij de FAIR-principes (Findable, Accessible, Interoperable, Re-usable). Dit betekent dat data niet alleen beschikbaar, maar ook bruikbaar en herbruikbaar moet zijn, zodat onderzoekers, ontwikkelaars en het brede publiek ermee aan de slag kunnen. Tegelijkertijd wordt zorgvuldig omgegaan met gevoelige informatie, zoals portretrecht.
Van de bijna 900.000 objecten in de collectie staat inmiddels 93% online. Deze werken zijn grotendeels voorzien van een Public Domain Mark of een Creative Commons Zero (CC0)-licentie. Rechteninformatie wordt systematisch vastgelegd in de collectiebeheersoftware Axiell Collections, zowel voor objecten als voor de bijbehorende metadata.
Tijdens de bijeenkomst was er veel gelegenheid voor vragen en discussie. Het aanwezige publiek maakte hier ruim gebruik van, waardoor er een levendig gesprek ontstond over de juridische en praktische kanten van open toegang tot erfgoedcollecties.
Vooruitblik
De masterclass maakte duidelijk dat kennis van het publiek domein essentieel is voor musea die hun collecties duurzaam en open beschikbaar willen maken. De volgende gelegenheid om dit onderwerp verder te verkennen is Publiek Domein Dag, op 9 januari 2026.
Inge Duijzings, stagiaire Research Services, vertelt in een blogpost over haar onderzoek naar de vrouwen binnen de bibliotheekcollectie.
Wanneer in het verleden naar vrouwen werd gekeken in de wereld van het boek, richtte men zich over het algemeen op het blootleggen van de exceptionele verhalen van individuele vrouwen. Hoewel deze verhalen van groot belang zijn, is het ook belangrijk te erkennen dat vrouwen vaak juist een anonieme rol hebben ingenomen.
Dit verankeren en verstevigen van de rol van vrouwen in de cultuurgeschiedenis is de missie van het onderzoeksprogramma Vrouwen van het Rijksmuseum. Zij richten zich op het zichtbaar maken van het vrouwelijke aandeel in de collectie van het Rijksmuseum. Door dit initiatief zijn al grote winsten behaald in de collectie. Naast het ondersteunen van onderzoeken en inventarisatie zijn verscheidene kunstwerken van vrouwen aangekocht of langdurig in bruikleen gekregen. Sinds de start van het onderzoeksprogramma van Jessica van der Berg is er meer werk van vrouwen op zaal te zien
Grafiek afkomstig uit stageonderzoek door Jessica van den Berg (expliciete toestemming voor publicatie is verleend)
Voorbeelden van beeldende kunstwerken zijn:
Thérèse Schwartze, Zelfportret, c. 1885, RP-T-2023-36
Marlow Moss, White and Black (no 27), olieverf op doek en geschilderd hout, 1948, SK-A-5105. Aankoop met steun van Pon en via het Rijksmuseum Fonds: het Irma Theodora Fonds, het ‘Vrouwen van het Rijksmuseum’ Fonds en een particuliere schenker
Binnen de bibliotheekcollectie dragen de onderzoekers van het onderzoeksprogramma ook bij. Zo zijn de aanwinsten ’tBoeck vande vroet-wijfsen Maria Sibylla Merian’s Metamorphosis Insectorum Surinamensium (1705) mede dankzij het Vrouwen van het Rijksmuseum fonds gerealiseerd.
Onderzoeken werden eerst voornamelijk uitgevoerd binnen de beeldende kunst maar inmiddels wordt ook in de bibliotheekcollectie onderzoek gedaan naar de vrouwen in en achter onze collectie. In februari 2025 mocht ik van start gaan met een stage die als onderzoeksopdracht heeft om vrouwen in kaart te brengen in de Bijzondere Collecties van de bibliotheek. Dit soort onderzoek is van groot belang: het toont aan dat vrouwen in de boekenwereld niet een uitzondering zijn, maar juist aanwezig in alle facetten van het boek. Zij worden alleen vaker niet met naam benoemd of zichtbaar gemaakt dan hun mannelijke tegenhangers. Het is daarom belangrijk om met een gerichte focus op zoek te gaan naar deze vrouwen, want alleen zo kan het vertekende beeld worden rechtgezet.
Zo merkte historicus Robert Darnton bijvoorbeeld al in zijn heroverweging uit 2007 van zijn baanbrekende artikel What is the history of books op dat zijn eerdere werk de invloed van gender op zijn circuit buiten beschouwing had gelaten en het vooral was vormgegeven volgens ervaringen vanuit mannelijk perspectief. In dit onderzoek is daarom juist de focus gelegd op de vrouwen in zijn circuit. Er is gezocht naar vrouwen volgens de volgende vier invalshoeken:
vrouwen als makers van het boek, in al haar facetten
vrouwen als afgebeeld in boeken
vrouwen als beoogde doelgroep
vrouwen als eigenaren, aangetoond door bijvoorbeeld ex libris, intekenlijsten en gebruikerssporen
Er is gigantisch veel te vinden! Van een deel van deze bijzondere werken is een lijst samengesteld die publiekelijk toegankelijk is in de bibliotheekcatalogus. Daarnaast zijn er oppervlakkige onderzoeken uitgevoerd naar de verhalen van deze vrouwen. Hou daarvoor deze blog in de gaten: naast dat de lijst hier ook gedeeld zal worden, zullen er blogposts worden gedeeld waar stil wordt gestaan bij deze verschillende verhalen.
Nu al benieuwd? Conservator Alex Alsemgeest houdt zich al langer bezig met de verhalen van de Vrouwen van het Rijksmuseum. In verscheidene blogposts en op zijn instagramaccount weidt hij al uit over verhalen van vrouwen in de wereld van het boek, zie bijvoorbeeld:
Laat het voor nu duidelijk zijn: vrouwen zijn er. Niet als uitzondering, maar als onderdeel van het geheel. Elke vrouw die we in onze collectie vinden, moet niet worden gezien als een zeldzaam voorbeeld tussen de mannen, hoe bijzonder haar bijdragen ook zijn. Ze vormen geen uitzondering, maar de regel die te lang is genegeerd. Vrouwen maken al eeuwen deel uit van onze boekgeschiedenis. Het is tijd dat we hen ook zo gaan behandelen.
Bibliografie:
Elise Watson & Jessica Farrell-Jobst, Gender and the Book Trades, BRILL: Leiden 2024.
Robert Darnton, ‘“What is the History of Books?” Revisited’, Modern Intellectual History, 4 (2007), pp. 495–508.
Laurien van der Werff. Women in the Business of Print Publishing and Printing in the Late Sixteenth- and Seventeenth-Century Low Countries. Rijksmuseum Bulletin 73-1, 2025. https://bulletin.rijksmuseum.nl/article/view/22805
Het was niet te missen in het nieuws deze week: Rijksmuseumconservator Anne Lenders ontdekte dat Rembrandt het hondje van De Nachtwacht baseerde op een tekening van Adriaen van de Venne (1590-1662), die deel uitmaakt van de collectie van het Rijksprentenkabinet. Het hondje van Van de Venne liep al meer dan honderd jaar ongezien en snuffelend door de collectie van het Rijksmuseum, maar staat nu volop in de spotlights.
Wie zich verder in deze ontdekking wil verdiepen, is bij Rijksmuseum Research Services aan het juiste adres. De bijdrage van Anne Lenders in het Rijksmuseum Bulletin is hier open access beschikbaar. De tekening van Adriaen van de Venne kun je bekijken via Collectie Online of aanvragen voor inzage in de Study Room Prints and Drawings. Van de Venne maakte de tekening als ontwerp voor de titelpagina van Jacob Cats’ Self-stryt. Dit was een populaire 17e-eeuwse gids over hoe je jezelf kon verdedigen tegen seksuele verleidingen en is aan te vragen via de catalogus van de Rijksmuseum Research Library.
Het overnemen, aanpassen en eigen maken van Van de Vennes hondje door Rembrandt wordt in de kunstgeschiedenis emulatie genoemd. Wil je meer weten over dit onderwerp? In de Research Library zijn diverse publicaties te vinden, waaronder:
Bijzondere schenking van The Life and Opinions of Tristram Shandy en The Grave
Aanwinstenblog 2025/06
door Alex Alsemgeest
Conservator bibliotheek collecties
De afgelopen jaren heeft het Rijksmuseum enkele fraaie schenkingen van Jessy van Geloven mogen ontvangen. In de collectie online zijn onder meer tientallen prenten van de Engelse karikaturist Henry William Bunbury (1750-1811) te vinden. Daarnaast schonk zij aan de Rijksmuseum Research Library een aantal bijzondere werken en referentieliteratuur over Engelse karikaturisten en sentimentalisten als Laurence Sterne (1713-1768). Recent is daar een prachtige set van Sterne’s The Life and Opinions of Tristram Shandy en de meest begeerlijke uitgave van Robert Blair’s The Grave – de eerste uitgave met de illustraties van William Blake (1757–1827) – bijgekomen.
The life and opinions of Tristram Shandy
Laurence Sterne werd in 1713 geboren in Ierland, studeerde in 1737 af in Cambridge en werd vervolgens praktiserend geestelijke. Hij had reeds verschillende artikelen in bladen gepubliceerd, een satirisch pamflet onder de titel A political romance, toen in 1759 de eerste delen van The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman verschenen. Het was direct een succes en Sterne werd op slag een beroemdheid. Uiteindelijk zou het werk negen delen omvatten, verschenen in vijf afleveringen tussen 1759 en 1767. De roman wijkt qua opzet behoorlijk af van de traditionele verhaalvorm en laat zich daardoor moeilijk beschrijven. Het is ‘een serie zeer uiteenlopende satirische schetsen, humoristische dialogen, filosofische overpeinzingen, karaktertekeningen en commentaren op de Engelse samenleving en cultuur’.
Typografische experimenten
De set Tristram Shandy die het Rijksmuseum geschonken krijgt, bestaat uit derde drukken van de eerste twee delen en eerste drukken van alle andere delen. Dat is geen ongebruikelijke combinatie – van de eerste twee delen verschenen al snel een paar herdrukken. De negen delen zijn in de tijd zelf uniform gebonden. Maar waarom nemen we dit werk eigenlijk op in de collectie van een kunsthistorische bibliotheek? Achttiende-eeuwse Engelse literatuur voelt enigszins uit de pas te lopen met de boeken die je gewoonlijk in het Rijksmuseum zou verwachten. Tegen de achtergrond van de hierboven genoemde aanwinsten past het werk van Laurence Sterne erg goed in de collectie. Tristram Shandy bevat bijvoorbeeld vier prenten van Henry William Bunbury, namelijk: ‘The Siege of Namur’, ‘The Damnation of Obadiah’, ‘The Overthrow of Dr. Slop’ en ‘The Battle of the Cataplasm’.
Minstens zo interessant zijn de typografische experimenten in Tristram Shandy. Lange strepen om afgebroken zinnen te markeren, witregels om stilte te suggereren, of zelfs volledig lege pagina’s waar de lezer ‘zelf iets mag verzinnen’. Het is een welhaast postmoderne benadering van de roman, waarbij de schrijver door de vierde wand breekt en de lezer mee laat schrijven aan het boek.
Twee pagina’s die er typografisch uit springen, zijn de zogenoemde ‘marbled page’ en de ‘black page’. De volledig gemarmerde pagina bevindt zich op pagina 169 en 170 van deel drie van de roman. Sterne noemde het ’the motly emblem of my work’, het representeert speelsheid en toevalligheid in het verhaal. Voor ieder exemplaar moest afzonderlijk een pagina gemarmerd worden. De randen werden gevouwen zodat er marges ontstonden, en als het papier droog was werd het proces herhaald. De paginanummers werden vervolgens gestempeld en wijken qua vorm duidelijk af van de rest van het boek. Het was een nachtmerrie voor drukkers. In latere edities werd de pagina soms weggelaten, of de handmarmering vervangen door andere technieken, waarmee natuurlijk direct de uniciteit van de pagina en de narratieve bedoeling van Sterne verdween.
The black page
‘The black page’ is een volledig zwart blad op pagina 73 en 74 van deel 1 van Tristram Shandy, waarmee de dood van het personage Yorick wordt herdacht. Het is een prachtig experimenteel typografisch experiment om rouw, de afwezigheid van woorden en de finaliteit van de dood mee te representeren. Het voelt een heel klein beetje als een voorafschaduwing van Malevich’ Black square (1915). Het is te verdedigen, in de zin dat het in beide gevallen om een bewuste breuk met conventies in de kunst dan wel de literatuur gaat. Echter, waar de zwarte pagina van Sterne narratief ingebed was in een satirische roman, stond het zwarte vlak van Malevich zonder een spoortje ironie op zichzelf. Tegelijkertijd stond Sterne zelf in een traditie die al zeker een eeuw terug ging: er zijn meerdere zeventiende-eeuwse boeken waarin de dood werd verbeeld door een zwart vlak.
Over de zwarte pagina zijn bibliotheken volgeschreven. Het lijkt erop of de ‘black page’ in de meeste vroege uitgaven met één houtblok is gedrukt. Het resultaat is niet zo diepzwart als dat je wellicht zou verwachten, en dat ligt aan de beperkingen van de drukpers, drukinkt en houtblokken. Het drukken van een geheel zwart vlak is nog niet zo eenvoudig, en dat zie je terug wanneer je de honderden uitgaven van Tristram Shandy naast elkaar legt. Een zwart vlak moet een dikke, gelijkmatige laag inkt krijgen. Bij traditionele boekdruk (hoogdruk) wordt de inkt met rollen aangebracht. Op grote, volle vlakken is het welhaast onmogelijk om de inkt precies gelijk te verdelen, waardoor je onvermijdelijk strepen, vlekken of “spatten” krijgt. In het zwart van de ‘black page’ zit door de eeuwen heen dan ook veel verschil. Naast de narratieve kant van het zwart in het verhaal van Sterne, is het dus ook interessant om de technische geschiedenis van het drukken van zwart te illustreren.
The Grave
Het tweede boek uit de hier beschreven schenking van Jessy van Geloven sluit moeiteloos aan bij de sfeer van een groot zwart vlak: we hebben het over de meest beroemde uitgave van The Grave, een gedicht van de Schotse dichter Robert Blair (1699-1746). The Grave verscheen voor de eerste keer in 1743 en de uitgave bracht niet veel teweeg. Pas in de loop van de achttiende eeuw kreeg het werk van Blair meer waardering. In 1805 kreeg William Blake van Robert Hartley Cromek de opdracht om een serie illustraties te maken voor een uitgave van The Grave die in 1808 zou verschijnen. Blake ging ervanuit dat hij niet alleen de tekeningen zou maken, maar ook de gravures. Cromek gaf die opdracht echter aan Luigi Schiavonetti.
De platen zijn iconisch geworden, en het is niet onwaarschijnlijk dat zowel de hand van Blake als die van Schiavonetti daarin van belang is geweest. Cromek vond enkele van de ontwerpen van Blake wel erg experimenteel. De gravures van Schiavonetti zijn volgens sommige commentatoren wat toegankelijker en hebben zeker een rol gespeeld in de succesvolle commerciële verspreiding van het werk. Blake was absoluut niet gelukkig met het hele proces. Hij voelde zich verraden en vond dat Cromek hem afscheepte met een fooi. Schiavonetti noemde hij spottend “Assassinetti”. Jarenlang is gedacht dat de oorspronkelijke tekeningen van Blake verloren waren gegaan, maar toen ze in 2003 werden teruggevonden kon het verschil tussen het werk van Blake en de vertaling van Schiavonetti pas echt goed beoordeeld worden.
Bij elkaar geeft deze publicatiegeschiedenis een mooi beeld van de verhoudingen tussen een uitgever, drukker, tekenaar en graveur bij de uitgave van een dergelijk werk. Het exemplaar dat het Rijksmuseum nu geschonken heeft gekregen is onafgesneden en zit in de oorspronkelijke gekartonneerde omslag, met een papieren titelschild waarop de prijs staat gedrukt. Het is sowieso prachtig dat we zo’n beroemd boek aan onze collectie toe kunnen voegen, maar de materiële vorm sluit op deze manier ook wel heel mooi aan bij de roerige productie- en publicatiegeschiedenis van het boek.
Genoemde aanwinsten
Robert Blair, The grave, a poem. Illustrated by twelve etchings, drawn by William Blake and etched by Louis Schiavonetti. First edition, original binding, untrimmed version, complete with all etchings, folio format. XIV, 36, [4] pages, [13] leaves of plates : illustrations, frontispiece, portrait ; 37 cm. London : Printed by T. Bensley … for the proprietor, R.H. Cromek …, 1808. Rijksmuseum Research Library GF 388 H 3.
Laurence Sterne, The life and opinions of Tristram Shandy, gentleman. London : printed for R. and J. Dodsley, 1760-1767. 9 volumes ; 8vo. Composite set. Volumes 1-2: The third edition. Printed for R. and J. Dodsley, 1760. — Volumes 3-4: [The first edition]. Printed for R. and J. Dodsley, 1761. — Volumes 5-6: [The first edition]. Printed for T. Becket and P.A. Dehondt, 1762. — Volumes 7-8: [The first edition]. Printed for T. Becket and P.A. Dehont, 1765. — Volume 9: [The first edition]. Printed for T. Becket and P.A. Dehondt, 1767. Rijksmuseum Research Library 323 G 21 – 29
Op de hoogte blijven van bijzondere nieuwe aanwinsten en meer nieuws van Rijksmuseum Research Services? Schrijf je in!
Tijdens het internationale LIBER-congres – het jaarlijkse evenement van de Vereniging van Europese Onderzoeksbibliotheken (LIBER) – stond één vraag centraal: hoe blijven bibliotheken en erfgoedinstellingen relevant in een snel veranderende wereld? Door intensief samen te werken en technologie in te zetten, was de conclusie. Tussen onderwerpen als AI, Open Science en digitale duurzaamheid bepleitte onder meer het Rijksmuseum het belang van samenwerking, en de meerwaarde om bibliotheken, archieven en musea nauwer in relatie tot elkaar te bekijken.
Op het LIBER-congres vertelden Saskia Scheltjens (hoofd Research Services) en Coen Wilders (hoofd Collectie Informatie en Archief binnen Research Services) hoe het Rijksmuseum intern al bijna een decennium de nauwe samenwerking tussen de kunsthistorische bibliotheek, het museumarchief en de informatie- en dataspecialisten rond de museumcollectie stimuleert. Door deze verschillende kennisdomeinen met elkaar te verbinden binnen één afdeling, ontstaat een samenhangender en betekenisvoller beeld van het erfgoed. Dit pleidooi voor een geïntegreerde aanpak werd op het congres beloond met de innovatieprijs. Onderaan deze blogpost wordt de presentatie van Saskia en Coen gedeeld.
Wat betekent dat in de praktijk?
Het Rijksmuseum werkt al enkele jaren aan het integreren van informatie en data uit de bibliotheek, het archief en de museumcollectie. Die samenwerking gebeurt binnen de afdeling Research Services, waar collega’s uit verschillende disciplines dagelijks zoeken naar manieren om kennis, informatie en data over de collectie beter te verbinden – en vervolgens te delen.
Een concreet resultaat is de collectiewebsite van het museum. Daar zijn nu al afbeeldingen, objectinformatie en bibliotheekverwijzingen te vinden. Binnenkort komt daar ook archiefmateriaal bij zoals oude publicaties en brieven. Op termijn volgen onderzoeksdata, bijvoorbeeld technische analyses van kunstwerken. En wordt de collectie ook verbonden met externe collecties. Alles om meer lagen toe te voegen aan de verhalen achter de collectie.
Waarom dit belangrijk is
Een schilderij vertelt niet alleen een visueel verhaal, maar heeft ook een geschiedenis en een context. Door informatie en data uit verschillende bronnen met elkaar te verbinden, ontstaat een vollediger beeld; niet alleen voor onderzoekers, maar juist ook voor het brede publiek. Denk aan vragen over herkomst van objecten. Juist daar is samenwerking tussen bibliotheek, archief en museum van grote waarde.
Samenwerking tussen bibliotheken, archieven en musea draait niet alleen om techniek of systemen, maar vooral om het delen van expertise. Alles draagt bij aan hoe een object begrepen kan worden en hoe het past binnen een bredere context. Door die kennisbronnen te verbinden, ontstaat ruimte voor nieuwe perspectieven.
En nu verder
In de presentatie betoogden Saskia en Coen dat er nog veel werk aan de winkel is. Het Rijksmuseum blijft de komende jaren werken aan het verder ontsluiten van informatie en data van onze kunstbibliotheek, het archief en het museum, steeds opener, steeds samenhangender. Met als uiteindelijk doel mensen te blijven verbinden met kunst en geschiedenis.
Converge or Die: The LAM Perspective Unlocks the Societal Impact of Collections as Data
Saskia Scheltjens and Coen Wilders, Rijksmuseum, The Netherlands
Erotica en seksuologie in de collecties van de Rijksmuseum Research Library
Aanwinstenblog 2025/05
door Alex Alsemgeest
Conservator bibliotheek collecties
Het zal niemand ontgaan zijn dat het Rijksmuseum een tweehonderd jaar oud condoom met daarop een erotische prent heeft verworven. Op zaal is onder de noemer ‘safe sex’ direct een kabinetje ingericht, waar verschillende prenten, tekeningen, foto’s en boeken rondom dat thema te zien zijn. Eerder lazen we al op welke fronten de afdeling Research Services in actie komt bij een dergelijke verwerving. In de bibliotheek zijn tevens een flink aantal aanwinsten rondom dit onderwerp binnengekomen. Een aantal gerichte aankopen, maar ook geschenken van mensen die naar aanleiding van het nieuws contact met ons opnamen.
Anoniem, condoom met prent, ca. 1830. Aankoop uit het F.G. Waller-Fonds. Foto: Rijksmuseum/Kelly Schenk
Condoom
Om met de hoofdpersoon van dit verhaal te beginnen: het condoom dat eind vorig jaar door het Rijksprentenkabinet op een veiling werd verworven, is misschien wel een souvenir uit een bordeel. Vermoedelijk gaat het om een blindedarm van een schaap die is voorzien van een erotische ets van een non met drie geestelijken. In de collecties van het Rijksprentenkabinet waren al vele toepassingen van prentkunst vertegenwoordigd, maar nog niet die op een condoom. Buiten dat het een curieuze vorm van prentkunst is, biedt het condoom de mogelijkheid om wat breder in te gaan op het onderwerp van seksualiteit en prostitutie in de negentiende eeuw. Op zaal is naast de speelse kant van seksualiteit vooral aandacht voor de serieuze kant, zoals ongewenste zwangerschap en soa’s.
De bibliotheekcollectie is in de regel een spiegel en verbreding van de overige collecties van het Rijksmuseum, dat wil zeggen, onderwerpen die elders aan bod komen mag je ook verwachten in de bibliotheekcollectie, vaak nog met wat extra context erbij. Onderwerpen als seksualiteit, prostitutie en seksuele gezondheid in de negentiende eeuw waren in het museum vooralsnog onderbelicht, en ook in de Bibliotheek was het niet eenvoudig om publicaties over dit onderwerp te vinden. Afhankelijk van hoe ver je het onderwerp op wilt rekken, zijn er recent wel verschillende interessante titels die raken aan het condoom aan de collectie toegevoegd.
Achttiende-eeuwse Franse erotica
Een aantal van de recent verworven boeken kunnen we het beste onder een kopje als ‘achttiende-eeuwse Franse erotica’ plaatsen. Hoewel er binnen het genre aanzienlijke verschillen zijn, gaat het om titels uit de Franse literatuur waarin maatschappijkritiek, satire en erotiek met elkaar verwerven waren. Zo is l’Origine des puces van Alexis Piron (eerste druk 1749, dit exemplaar 1761) een satirisch, licht erotisch gedicht, waarin de schrijver via een pseudowetenschappelijke verhandeling over de herkomst van vlooien over deugden en ondeugden komt te spreken. Het verworven exemplaar komt uit de bibliotheek van Gerrit Komrij (1944-2012), een van de onbetwiste kenners op het gebied van scabreuze literatuur.
Een stuk minder verhullend is Pierre-François Godard de Beauchamps’ Histoire du Prince Apprius uit 1722, hier in de uitgave uit 1748. Het wordt gepresenteerd als een ‘Perzisch manuscript’, gevonden in de bibliotheek van de Sjah. De goede verstaander heeft echter al snel door dat het gaat om een erotische satire vol dubbelzinnige anagrammen. De personages dragen suggestieve namen met seksuele toespelingen—zoals “Apprius” (verwijzend naar Priapus), “Lucanus” (anus), “Litocris” (clitoris), en “Tribleins” (libertins). Het was vooral bedoeld als een scherpe kritiek op de decadente kring rondom de hertog van Orléans. De autoriteiten konden er niet om lachen en veroordeelden een van de eerdere drukkers. Het verklaart waarom ons exemplaar vermoedelijk een vals impressum bevat. Want ook al staat er ‘La Haye, Jacques van den Kieboom, 1748’ op de titelpagina, gaan we ervanuit dat deze editie in Parijs is gedrukt.
Twee andere werken uit deze categorie die recent aan de collectie zijn toegevoegd, zijn Guillaume Charles Antoine Pigault-Lebrun’s l’Enfant du Bordel en Le cousin de Mahomet van Nicolas Fromaget. De eerste is een roman over het kind van een prostitué. Ons exemplaar is van een zeldzame editie en heeft twee erotische gravures. De tweede titel heeft eenzelfde oriëntalistisch kader als Histoire du Prince Apprius, waarin lichte erotiek verweven is met Europese vooroordelen over het Oosten.
Twintigste-eeuwse seksuele wetenschap
Heel anders dan de achttiende-eeuwse Franse erotiek, zijn de publicaties op het gebied van seksuologie in de twintigste eeuw. Naar aanleiding van het condoom op zaal ontvingen we een schenking van vijf delen Geschlechtskunde van Magnus Hirschfeld (1868-1935) uit de jaren 1926 tot 1930, afkomstig van de heer Herman de Korte. Dergelijke publicaties waren in de jaren twintig van de twintigste eeuw zowel wetenschappelijk vernieuwend als maatschappelijk controversieel. Hirschfeld was een invloedrijke seksuoloog en tevens een voorvechter van LHBTI-rechten. Hoewel zijn Geschlechtskunde wetenschappelijk van opzet was, toont de keuze van onderwerpen en illustraties een activistische boodschap. Dat kwam tegen een prijs: Hirschfeld is gemolesteerd, zijn boeken zijn door de Nazi’s verbrand, zijn instituut werd aangevallen, en nadat zijn Duits staatsburgerschap was afgenomen stierf hij in 1935 in ballingschap in Frankrijk.
Pagina met condooms in Geschlechtskunde van Magnus Hirschfeld (1926-1930)
De heer De Korte schonk tevens één van de twee delen van Man en vrouw. Verplaatsbare afbeeldingen van het menschelijk lichaam van een zekere Dr. Esta en De bouw en verrichtingen der geslachtsorganen van den man van Jacobus Schoondermark jr. (1849-1915). Ook Schoondermark heeft een rol gespeeld in de homo-emancipatie, onder meer door het verkondigen van enkele voor de tijd progressieve standpunten in brochures.
Pop-up penis in De bouw en verrichtingen der geslachtsorganen van den man van Jacobus Schoondermark jr. Ca. 1902
Folders en proefmonsters
Naar aanleiding van de berichten in de media over het condoom van het Rijksmuseum, nam Suzanne van den Hurk contact op met de vraag of wij geïnteresseerd waren in een tweetal enveloppen met opdruk ‘gratis monster’. De enveloppen bevatten een condoom en een boekje met de titel Regeling van het kindertal. Het geeft informatie over anticonceptie en vier bestelformulieren voor Durex Gossamer condooms. Ze kwamen in het bezit van mevrouw Van der Hurk na het opruimen van een oud huis in Friesland in de jaren negentig. De boekjes en monsters komen vermoedelijk uit de late jaren vijftig of vroege jaren zestig, getuige de vermelding van London Rubber Company, het in 1915 opgerichte moederbedrijf van Durex. Al sinds de vroege jaren vijftig was het bedrijf actief in Nederland, en bracht het ook reclamefolders met gratis samples op de markt.
De publicaties van de London Rubber Company zijn een teken van een veranderende maatschappij, die we ook terugzien in andere brochures die in dezelfde tijd verschenen. Ook daarvan zijn er recent verschillende toegevoegd aan de collectie, onder meer een aantal uitgaven van de Nederlandse Vereniging voor Seksuele Hervorming (NVSH). Hierbij het baanbrekende voorlichtingsboekje voor kinderen Mammie waar kom ik vandaan? en de sprekende titel Klaar is Kees, maar hoe zit het nou met Marie?
We zijn ver afgedreven van het condoom op zaal, maar uiteindelijk zijn al deze aanwinsten terug te voeren op het ene stukje schapendarm met een prent erop!
Genoemde aanwinsten
Beauchamps, Pierre-François Godard de, Histoire du Prince Apprius, Extraite des Fastes du Monde depuis la Création. Manuscrit Persan trouvé dans la Bibliotheque de Schah-Hussain, Roi de Perse, déthrôné par Mamouth en 1722. Traduction Française. Par Monsieur Esprit, Gentilhomme Provençal, Servant dans les Troupes de Perse. Avec la clef. La Haye, Jacques van den Kieboom [=Paris?], 1748. 8vo (164x 103 mm). 96 p.
Piron, Alexis, L’origine des puces. Londres [=Paris?], 1761. 16mo (124 x 88 mm). [II], 36, [2] p. With a tile vignette showing an ape holding an unwilling cat and one headpiece.
Pigault-Lebrun, Guillaume Charles Ant., L’Enfant du Bordel. A Londres [Paris, frères Garnier?], 1800 [=ca. 1830]. 18mo (138 x 86 mm). 150; [IV], 126 p. 1-126 134 (13 4, blank?);[chi]2 1-106 114 (-11 4, blank?) With 2 (of?) erotic copperengraved plates on thick wove paper placed as frontispieces, with the mention T1 p. 16 & T1 p. 30.
Dr. Esta, Man en Vrouw. Verplaatsbare afbeeldingen van het menschelijk lichaam. II: De vrouw. Amsterdam: A. van Klaveren, ca. 1902? [12] pagina’s, [1] uitvouwbare plaat ; 49 x 20 cm (agenda-formaat). Kartonnen omslag met lithografische afbeelding. Geschenk van Herman de Korte.
Hegeler, Sten, Mammie waar kom ik vandaan? Laren : A.G. Schoonderbeek, [1967?]. 7e druk. Uit het Deens vertaald door Amy van Marken. Met tekeningen van Gerda Nystad.
Hirschfeld, Magnus, Geschlechtskunde, auf Grund dreißigjähriger Forschung und Erfahrung bearbeitet Stuttgart: Verlagsbuchhandlung Julius Püttmann, 1926–1930. 5 Bände; gebunden in dunkelblaues Ganzleinen mit rück- und deckeltitel in Goldprägung; Formaat ca. 19 × 25 cm. Bij elkaar ca. 3322 pagina’s (Band I: 638 p., II: 659 p., III: 780 p., IV: 904 p. mit zahlreichen Kunstdruck-Fotografien, V: 235 p.)Inhoud: Band I: Die körperseelischen Grundlagen (638 p.); Band II: Folgen und Folgerungen (659 p.); Band III: Einblicke und Ausblicke (780 p.); Band IV: Bilderteil (904 p.); Band V: Registerteil (235 p.). Geschenk van Herman de Korte.
London Rubber Company, Regeling van het kindertal. Envelop met boekje en condoom. Ca. 1960. Geschenk van Suzanne van den Hurk.
Schoondermark jr., Jacobus, De bouw en verrichtingen der geslachtsorganen van den man, met 6 zwart-witafbeeldingen in de tekst en 3 beweegbare platen van het mannelijke geslachtsstelsel. Amsterdam : W.B. Moransard, ca. 1902. Gebonden in een dun kartonnen band met rood linnen rug; formaat circa 26 × 20 cm; [7], 8–18, [2] pp. inclusief verklarende tekst, plus een pop-upplaat in het achterplat en een begrippenlijst op de laatste pagina. Geschenk van Herman de Korte.
Julia Kok, projectmedewerker bibliotheekadministratie, vertelt over het catalogiseren van de recent verworven collectie bedrijfsfotoboeken van verzamelaar en fotograaf Bart Sorgedrager.
Sinds januari ben ik bezig geweest om de collectie bedrijfsfotoboeken van Bart Sorgedrager te catalogiseren. Dat houdt in dat ik de boeken sorteerde en de titels één voor één verwerkte in de catalogus, om deze vervolgens – vaak in beschermende mapjes – te plaatsen in het depot van de Bijzondere Collecties. Nu kunnen de boeken worden opgevraagd en ingezien in de Research Library.
Het bestuur van farmaceutisch bedrijf Madaus in een medicijnkastje. RP-F-2023-108/0033. Foto’s: Barbara Schulten.
De collectie telt meer dan 1000 boeken en is verworven in samenwerking met de conservatoren fotografie Hans Rooseboom en Mattie Boom. Het is een fantastische verzameling van 20ste-eeuwse boeken, waarin vernieuwende fotografie, vormgeving en druktechnieken samenkomen. Ze werden uitgegeven door bedrijven en waren bestemd voor onder andere zakenrelaties, waardoor ze veelal niet op de markt werden gebracht.
De boeken zijn verzameld door fotograaf Bart Sorgedrager. Op basis van zijn verzameling en onderzoek publiceerde hij Factory Photobooks, een internationaal en rijk geïllustreerd overzichtswerk van bedrijfsfotoboeken in de periode 1890-1987. Hij maakt hierin duidelijk dat dit genre, een onderbelichte tak binnen fotoboeken, meer aandacht verdient. Fotografie vond op dit terrein een van haar beste toepassingen, en de boeken laten steeds de nieuwste ontwikkelingen in de fotografie van dat moment zien. Daarom kun je in de collectie fabrieksfotoboeken als het ware ook de geschiedenis van de fotografie lezen.
De DAF-fabriek in 1968. RP-F-2023-108/0414. Foto’s: Joop der Weduwen en Theo Vervoort.
Bedrijfsfotoboeken waren er in alle soorten en maten, zo blijkt uit de collectie. Er zitten bijvoorbeeld prachtige fotoboeken van fabrieken bij, maar ook fantastisch vormgegeven reclamebrochures, souveniruitgaven voor bezoekers van het betreffende bedrijf en jubileumboeken voor werknemers. Andere vormen van bedrijfsuitgaven in de collectie zijn bijvoorbeeld ansichtkaarten, agenda’s en zelfs kwartetspellen en een puzzel. Vooral grote bedrijven hadden er heel wat voor over om zichzelf goed te presenteren en vroegen gerenommeerde fotografen en vormgevers om de fabrieksfotoboeken te maken; van veel andere uitgaven zijn de makers echter anoniem gebleven.
De bedrijfsfotoboeken zijn dus divers, maar de geportretteerde industrieën net zo: de boeken gaan bijvoorbeeld over de Duitse staalindustrie of mijnbouw, maar ook over de Rotterdamse haven, de Friese Zuivel Coöperatie, de producent van een Franse likeur en een dakpannenfabriek. De ene keer staat daarbij het fabrieksgebouw centraal, de andere keer het productieproces, of juist het product zelf en de toepassing daarvan in het dagelijks leven. Ook is er vaak aandacht voor de arbeiders en de voorzieningen die het bedrijf hen bood, zoals woonruimte of een verenigingsleven.
Zweedse arbeiders. RP-F-2023-108/0067. Foto’s Lennart Nilsson
Zelf maakt Sorgedrager ook bedrijfsfotoboeken in opdracht van sluitende fabrieken, die hun trouwe werknemers graag nog een aandenken willen meegeven. Met iets van die nostalgie heb ik ook de collectie bekeken. Die geeft een beeld van een industrieel Europa dat niet meer bestaat. Als ik de fabriek van het betreffende fotoboek googelde, las ik vaker wel dan niet dat deze inmiddels al was gesloten, of dat het bedrijf was opgegaan in een grote multinational. En waar de industrie nog wel bestaat, is de fabriek grotendeels buiten beeld geraakt.
De grootste uitdaging tijdens het catalogiseren was de datering. Veel van de reclamebrochures en souveniruitgaven hadden geen datum van uitgave. Dan moest ik op zoek naar kleine details die konden helpen het boek in een tijd te kunnen plaatsen, of verdiepte ik mij kort in de geschiedenis van het bedrijf om een jaar van uitgave te kunnen schatten. Dat waren leuke speurtochtjes, waarbij ik veel leerde over verschillende industrieën en daarmee over een belangrijk stuk 20ste-eeuwse geschiedenis.
Ik heb tijdens dit project prachtige, interessante en zeer diverse boeken bekeken en verwerkt, en deze staan nu allemaal in de bibliotheekcatalogus! Je kunt binnen de collectie ook specifieker zoeken, naar bepaalde bedrijven of fotografen, of door de trefwoorden te gebruiken voor landen en soorten industrieën.
v.l.n.r. Kwartetspel van de sigarenfabriek Panter uit Veenendaal. RP-F-2023-108/0992; Arbeiders in hun vrije tijd bij het bedrijfszwembad van de Henkel-fabriek. RP-F-2023-108/0037. Foto’s: Dr. Wolff & Tritschler; Le bassin de la Ruhr et ses charbons. RP-F-2023-108/0859; Textiel van de Gebroeders Van Heek in Enschede. RP-F-2023-108/1036. Foto’s, illustraties en lay-out door Kees van Barneveld en Ger Dekkers; Het iconische fotoboek over de Hoogovens: Vuur aan zee. Fotografie Violette Cornelius. RP-F-2023-108/1053
Wil je op de hoogte blijven van nieuwe blogposts? Abonneer je op onze blog!
![Handboek voor borduren en tekenen door Henrik August Grosch, 1974-[1805]](https://i0.wp.com/theartofinformationblog.org/wp-content/uploads/2026/01/Borduren_20260122.jpg?resize=584%2C388&ssl=1)
